Analyse

Poetins bewegingsruimte slinkt, hij kan alleen nog vooruit

Opties voor Poetin Zowel in Oekraïne als thuis staat Rusland er niet goed voor. Voor een paleiscoup in Moskou lijkt Poetins positie echter nog te sterk.

De Russische president Vladimir Poetin wacht op de Indiase minister-president Narendra Modi voorafgaand aan de SSCO in Oezbekistan, 16 september 2022.
De Russische president Vladimir Poetin wacht op de Indiase minister-president Narendra Modi voorafgaand aan de SSCO in Oezbekistan, 16 september 2022. Foto Alexandr Demyanchuk/AP

Het was een beroerde week voor Poetin. Een week waarin de manoeuvreerruimte van de Russische president opeens heel klein werd. Behalve dat hij in Oekraïne, in ieder geval tijdelijk, het militaire initiatief kwijt lijkt te zijn, wordt de macht van Moskou nu ook elders in de regio op de proef gesteld. Inspelend op de Russische zwakte voerde Azerbeidzjan een verrassingsaanval uit op Armenië, dat met Rusland een veiligheidsakkoord heeft. De nieuwe spanningen tussen Kirgizië en Tadzjikistan – de twee landen raakten afgelopen week weer slaags – kan Poetin ook missen als kiespijn.

Dan was er nog de ontmoeting met de Chinese president Xi Jinping tijdens de top van het regionale samenwerkingsverband SCO in Oezbekistan. Poetin hoopte op steun van Xi Jinping, maar lijkt een waarschuwing te hebben gekregen. „We waarderen het evenwichtige standpunt van onze Chinese vrienden over de crisis in Oekraïne”, zei Poetin. „We begrijpen jullie vragen en zorgen in dit verband.” In andere woorden: China laat Rusland niet vallen, maar is kennelijk wel bezorgd over de bloedige oorlog van Poetin – en de gevolgen daarvan voor de Chinese politieke en economische belangen in de wereld.

De top in Oezbekistan was geen succes voor Poetin: de presidenten van Kirgizië en Turkije lieten hem wachten, de Indiase premier Modi zei tegen hem dat „dit geen tijd voor oorlog is”.

Lees ook: Aan Oekraïne maakt de Chinese leider Xi het liefst geen woorden vuil

Nederlaag toegegeven

In het kamp van de Oekraïeners is de euforie groot na de bevrijding van de provincie Charkov. Want ook al is het merendeel van de Donbas nog altijd in Russische handen, voor het eerst is het Oekraïense leger erin geslaagd om zijn tegenstander te verjagen uit een omvangrijk gebied, waarbij het strategische bevoorradingslocaties rond Izjoem en Koepjansk op de vijand heeft heroverd. Het Kremlin heeft de nederlaag in het gebied openlijk toegegeven, vooralsnog een unicum in deze oorlog.

Ook in het Westen is Poetins bewegingsruimte, voor zover die al niet klein was, verder aan het slinken. Na de Russische nederlaag in Charkov probeerde de Duitse bondskanselier Olaf Scholz, die op Russische staatstelevisie onlangs nog vergeleken werd met Adolf Hitler, nog een vredesoverleg op gang te brengen met Poetin. Dinsdag voerde hij een anderhalf uur durend gesprek met de Russische president. Maar na afloop zei Scholz dat een diplomatieke oplossing alleen mogelijk is als Rusland de wapens neerlegt. „Rusland moet zijn troepen terugtrekken uit Oekraïne en de soevereiniteit en territoriale integriteit van het land erkennen.”

Scholz hield nog een achterdeurtje open: hij liet in het midden of Rusland zich uit héél Oekraïne moet terugtrekken, dus ook uit in 2014 geannexeerde gebieden zoals de Krim, of alleen uit de sinds februari bezette gebieden. Maar ook dat deurtje kan snel dichtklappen: in de afgelopen dagen kwamen volop berichten naar buiten over grove Russische mensenrechtenschendingen in het door Oekraïne bevrijde gebied. Kiev maakte onder meer bekend dat in Izjoem een massagraf is ontdekt, waar volgens de Oekraïense autoriteiten 440 lichamen zijn gevonden.

Poetin moet nu extra balanceren tussen de haviken en de duiven

Intussen dreigt Poetin ook de regie te verliezen over het debat in eigen land. Op de door het Kremlin strak geleide staatstelevisie klonk afgelopen week uit de mond van Poetin-aanhangers ineens niet alleen felle kritiek op de Russische strijdkrachten, maar ook openlijke twijfel aan een mogelijke overwinning. Er werd aangevoerd dat een totale nederlaag catastrofale gevolgen zou kunnen hebben. Het land zou uiteen kunnen vallen, wat sommigen deed denken aan de nadagen van de Sovjet-Unie, toen vergelijkbare geluiden op de staatstelevisie te horen waren. Ook werd voor het eerst gezegd dat het Russische leger niet tegen de vijand zou zijn opgewassen. Op sociale media werd vergelijkbare kritiek geuit door de Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov. Na een paar dagen verstomde dat geluid, duidelijk na bemoeienis van het Kremlin, en sloeg hij weer loyale krijgshaftige taal uit.

Voor een paleiscoup in Moskou lijkt Poetins positie echter nog altijd te sterk, zeker dankzij de steun van de veiligheidsdiensten en paladijnen zoals de havik Nikolaj Patroesjev, de machtige secretaris van de Russische Veiligheidsraad. Wel zal Poetin in deze tijdelijke impasse aan het front extra moeten balanceren tussen de haviken en de duiven in het Kremlin. De haviken dringen meer dan ooit aan op een algemene mobilisatie en het instellen van een oorlogseconomie. Dat hij vooralsnog geen gevolg aan hun oproep heeft gegeven, doet vermoeden dat hij de oorlogsstemming niet naar grote steden als Moskou en Sint-Petersburg wil brengen, waar de maatschappelijke onvrede over zo’n besluit alleen maar zal toenemen. Dat enkele tientallen gemeenteraadsleden in die twee steden Poetin de afgelopen week wilden aanklagen wegens hoogverraad, laat zien dat de oorlog de bevolking daar niet langer onverschillig laat.

Alleen maar feller

Wat kan Poetin nog? Volgens de vooraanstaande Russische journalist Konstantin Remtsjoekov, hoofdredacteur van de krant Nezavizamaja Gazeta, kan Poetin alleen nog maar vooruit. Op zijn YouTube-kanaal spreekt hij de verwachting uit dat Rusland zich de komende tijd vooral zal richten op de vernietiging van de stedelijke infrastructuur in Oekraïne. Om de Russen ervan te overtuigen dat de oorlog en de tienduizenden doden aan Russische kant niet voor niets zijn geweest, moet hij op z’n minst aanzienlijke terreinwinst kunnen presenteren.

Ook de vooraanstaande Russische analist Andrej Kolesnikov meent dat Poetin de oorlog alleen maar feller zal gaan voeren, omdat hij weet dat hij voor zijn politieke overleven een overwinning moet presenteren, hoe mager die ook is. Hoe het gaat aflopen is ondanks het huidige optimisme aan Oekraïense zijde nog altijd onduidelijk. Waarnemers houden nu al rekening met een tijdelijk luwen van de gevechten in de herfst en winter, zodat volgend voorjaar de strijd om de Krim kan losbarsten.