Affaire met alle ingrediënten van een thriller: seks, moord en corruptie bij politie

Indonesië De moord op een Indonesische politiebrigadier is uitgegroeid tot een grote corruptieaffaire. De roep om hervorming van het politieapparaat zwelt aan.

Een Indonesische agent houdt de wacht bij het huis van voormalig inspecteur-generaal Interne Zaken van de Nationale Politie, Ferdy Sambo, tijdens een inval in Jakarta.
Een Indonesische agent houdt de wacht bij het huis van voormalig inspecteur-generaal Interne Zaken van de Nationale Politie, Ferdy Sambo, tijdens een inval in Jakarta. Foto Mast Irham/EPA

Een moord, overspel, een politie-eenheid die bijklust als goksyndicaat, tientallen arrestaties en gerommel met bewijsmateriaal. De affaire die Indonesië al weken aan de buis gekluisterd houdt, heeft alle ingrediënten van een thriller. Dagelijks doen nationale televisiezenders bijna non-stop verslag van nieuwe details, geruchten en verklaringen over de moord op politiebrigadier en bodyguard Yosua Hutabarat, die op 8 juli werd doodgeschoten in de woning van zijn baas, inspecteur-generaal Interne Zaken van de Nationale Politie Ferdy Sambo. De politiegeneraal, inmiddels verdacht van moord met voorbedachte rade, een vergrijp waar de doodstraf op staat, verscheen afgelopen week in een oranje gevangenispak in een sensationele reconstructie die werd uitgezonden op het YouTube-kanaal van de politie, POLRI-TV. Hij omarmde zijn vrouw Putri Candrawati. Ook haar rol wordt onderzocht.

Er zijn verklaringen van overspel, een driehoeksverhouding en homoseksualiteit. Zo deden al snel na de moord geruchten de ronde dat het slachtoffer niet alleen een liefdesverhouding had met Sambo’s vrouw Putri, maar ook met Sambo zelf; geruchten die werden aangewakkerd door vage verklaringen van Sambo’s voorganger, de huidige minister voor Veiligheidszaken Mahfud. In een televisieprogramma zei hij dat „het motief te gevoelig was om te delen met een jong publiek”.

In eerste instantie verklaarde de politie dat Hutabarat zich in de slaapkamer zou hebben vergrepen aan Sambo’s vrouw Putri Candrawati. Een aanwezige agent zou haar te hulp zijn geschoten, en de brigadier in het daaropvolgende vuurgevecht hebben gedood.

Gefabriceerd bewijsmateriaal

Maar in de weken daarna rees het vermoeden dat bewijsmateriaal was gefabriceerd. Bewakingscamera’s in Sambo’s woning deden het net die dag niet, en berichten van Hutabarat aan zijn familie in de dagen voor zijn dood waren op afstand van hun telefoons gewist. Volgens Hutabarats familie zouden zijn verwondingen bovendien niet overeenkomen met een vuurgevecht. Er werd een nieuwe autopsie uitgevoerd, bewaakt door 330 agenten, aldus de Jakarta Post.

Nadat ook president Joko Widodo van zich had laten horen, werd een nieuw onderzoeksteam aangesteld onder leiding van het hoofd van de Nationale Politie Listyo Prabowo, Sambo’s, leidinggevende. Die kwam met een nieuwe verklaring. Forensisch bewijs zou aantonen dat Sambo een vuurwapengevecht had nagebootst. Na de moord zou hij met het wapen van Hutabarat in de muur hebben geschoten. Er volgde een golf van schorsingen en aanhoudingen. Ruim tachtig agenten zijn inmiddels aangeklaagd voor medewerking aan valse verklaringen en het verbergen van bewijsmateriaal.

Inmiddels stapelen de aanwijzingen zich op dat Hutabarat is vermoord omdat hij te veel wist van de illegale zaken van Sambo, wiens politie-eenheid een illegaal goksyndicaat zou vormen. Het onderzoek leidde tot invallen in casino’s in Centraal Java en de arrestaties van tientallen verdachten die onderdeel zouden zijn van Sambo’s gokkartel.

Door de affaire is in Indonesië een nationale discussie losgebarsten over hervorming van het politieapparaat. Het is in het land publiek geheim dat de politie haar ontoereikende budget aanvult door afpersing van goksyndicaten. Volgens politicoloog Jacqui Baker van de Murdoch Universiteit in Perth, die onderzoek doet naar het Indonesische politieapparaat, worden de illegale nevenactiviteiten gezien als noodzakelijk kwaad voor de financiering van de politie, eufemistisch ‘off-budget economy’ genoemd.

Erfenis van Soeharto

Daarbij komt dat de Nationale Politie direct onder de president valt, en in de praktijk zonder toezicht opereert. Gebrek aan controle werkt corruptie in de hand. Dat is een erfenis van het autocratische regime van oud-president Soeharto, volgens onderzoeker Nicky Fahrizal van het Centrum voor Strategische en Internationale Studies (CSIS). Politie en leger waren nauw met elkaar verweven en stonden ter beschikking van zijn bewind. Bij de democratische hervormingen na de val van Soeharto zijn politie en leger uit elkaar getrokken. Maar dit proces is niet af, schrijft Fahrizal in de Jakarta Post. „Er is nog steeds geen goed controlesysteem. Deze zaak schreeuwt om verdere hervorming.”

Zo legde Sambo verantwoording af aan het hoofd van de Nationale Politie Listyo Prabowo. Is het niet curieus dat dezelfde Prabowo nu het onderzoek leidt? „Natuurlijk!”, reageert de Indonesische criminoloog Adrianus Meliala aan de telefoon. „Dat is precies waarover ik bezorgd ben. Listyo is bang om te worden aangesproken op de illegale praktijken die nu naar buiten komen.”

Ook politicus Benny Harman van de Democratische Partij was sceptisch. Hij eiste dat onderzoeksleider Lystio zou worden geschorst en een onafhankelijke commissie de zaak moest overnemen. „Als er een Sambo-gokimperium is, dan kun je gerust stellen dat hij niet alleen werkte”, verklaarde hij. Een analyse die experts zoals Bambang Rukminto van het instituut voor Veiligheid en Strategische Studies (ISESS) delen. Ook Rukminto gaat ervan uit dat de rot dieper zit. „Ik sluit niet uit dat Sambo’s syndicaat is opgezet om corrupte zakenlieden en politici te beschermen”, liet hij optekenen door de Jakarta Post. Waar Rukminto consistent is in zijn analyse, trok Harman enkele dagen later zijn eis in. Hij verklaarde dat hij door de minister voor Veiligheidszaken Mahfud ervan was overtuigd dat Lystio de juiste man is om het onderzoek te leiden. De draai leverde hoongelach van collega’s op.

„Kijk, ik twijfel er niet aan dat Sambo terecht zal staan”, zegt criminoloog Meliala. „Maar de belangrijkste vraag is: wat gebeurt er met de verdenkingen van de illegale gokactiviteiten? Zal het syndicaat ontmanteld worden? Het democratiseringsproces is niet af. Daar ben ik het mee eens. President Joko Widodo is de sleutel tot verdere hervorming. De grote vraag is nu: zal hij besluiten om een groter onderzoek naar corruptie te openen? Of zal hij ervoor kiezen om de zaak onder het tapijt te vegen?”