Een tv-avond vol wilde dieren en wrede mensen

Zap Bram Vermeulen toont in Frontlinie de complexe strijd om een Keniaanse ranch. In de documentaire Elephant Mother vangt een vrouw afgedankte en onhandelbare olifanten op.

Lek Chailert beheert een natuurreservaat voor olifanten uit de Thaise toeristenindustrie.
Lek Chailert beheert een natuurreservaat voor olifanten uit de Thaise toeristenindustrie. Beeld EO

In een goed verhaal kantelt je wereldbeeld soms niet één keer, maar aan één stuk door en opnieuw. Zo’n verhaal bracht Bram Vermeulen donderdagavond voor het buitenlandprogramma Frontlinie van de VPRO. Hij bezoekt in Kenia de ranch van de Italiaanse schrijfster Kuki Gallmann. Dertig jaar geleden kreeg ze dit Keniaanse stuk land van 400 vierkante kilometer in eigendom – van de ene naar de andere kant is het anderhalf uur met de auto. Over de weidsheid en de pracht ervan schreef ze haar boek Ik droomde van Afrika. Ze deelt het land met olifanten, giraffen, neushoorns en tot voor kort met toeristen. Prins Bernhard kwam er voorheen ook wel eens een weekje logeren. Je denkt: jaja, witte dame, ingepikt land, luxe speeltuin voor de rijken.

Dat beeld wordt versterkt als Vermeulen laat zien wat er buiten de hekken van de ranch gebeurt. Kadavers van geiten, koeien en schapen. De droogte van de afgelopen veertig jaar heeft grote delen van het land verschroeid tot verdorde vlaktes. Rondtrekkende herders vinden geen sprietje gras meer voor hun dieren en lonken naar het groene land van de witte vrouw. Ze breken de hekken open om het vee te laten grazen. „Dat heet ook wel een landinvasie.” Hartstikke illegaal, zegt Vermeulen, maar begrijpen doe je het wel.

Lees ook: Haar droomland, het grootste private landgoed van Kenia, is beland in een geweldsspiraal

Zo vaak blijft een verhaal hangen in zwart-wit, de één tegen de ander, goed versus kwaad. Hoe complex de frontlinie is op de grens van woestijn en natuurreservaat, wordt beeld na beeld duidelijker. De dochter van Kuki Gallmann kan haar geboortegrond alleen nog bereiken in een pantserwagen met gewapende mannen aan boord. Als zij in haar voortuin staat, hoort ze de ratelende machinegeweren van herders op haar land, die en passant ook op wilde dieren jagen. Waar zij hun dieren laten grazen, verandert paradijs in woestijn.

Gallmann is twee keer neergeschoten door haar buren, de herders van de Pokot-gemeenschap. Vermeulen gaat met ze praten. Zij willen best ‘sorry’ zeggen voor het neerschieten. Maar ze vinden ook: land kan nooit iemands bezit zijn, land is van iedereen. Juist om het land en de dieren te beschermen roept Gallmann de hulp in van de overheid. Het leger is niet te beroerd om loslopend vee uit te moorden en brand te stichten bij de herders thuis. Met dat soort bescherming heb je snel alleen nog maar vijanden.

Eigenlijk valt het Keniaanse verhaal nauwelijks na te vertellen, kijk het maar gewoon. En probeer dan niet te wanhopen over het verdorde gras in eigen land als je ziet dat het in Kenia eindelijk, eindelijk een keer regent. Regen betekent vrede, zegt een herder opgetogen. Wapenstilstand in een aanwakkerende klimaatoorlog.

Olifanten als speelgoed

Van Kenia naar Thailand, maar we bleven bij wilde dieren en wrede mensen. De documentaire Elephant Mother is een verhaal over het goede dat het kwade overwint. Lek Chailert heeft een reservaat opgezet in Thailand om olifanten op te vangen. „De wereld ziet Thailand als een speeltuin”, zegt ze en de Thaise olifanten zijn het speelgoed. Toeristen kunnen ze berijden, bedelaars trekken er bekijks mee, maar het ergst nog wel zijn de circussen met hoelahoepende olifanten en dieren op een fietsje. De buurman van Chailert beheert zo’n circus, en verkeert op voet van oorlog met haar. In het natuurpark worden oude, afgedankte en onhandelbare olifanten opgevangen. Alsnog cirkelen er toeristen om de dieren heen, maar die mogen alleen kijken.

Zo was het tot 2020. Toen brak corona uit, de toeristen verdwenen en daarmee de inkomsten. Chailert schiet haar buurman te hulp. Ze brengt voedsel naar zijn geketende olifanten én de mensen die hen verzorgen. Op de aftiteling valt te lezen dat de buurman in 2022 overleed (corona soms?). Zijn kudde liet hij na aan zijn buurvrouw. En daarmee is dit verhaal uit. Maar of het eind goed, al goed is?