Opinie

Rusland is niet onverslaanbaar op Oekraïens grondgebied

Rusland Onder veel westerse analisten heerst de opvatting dat Rusland geen oorlog kan verliezen. Maar de geschiedenis bewijst het tegendeel, schrijft . Vooral op vreemde bodem.

Oekraïense artillerie aan de frontlijn bij Charkov.
Oekraïense artillerie aan de frontlijn bij Charkov. Foto Ihor Thachev/AFP

Nu het conflict in Oekraïne zijn zevende maand in is gegaan en alom als een uitputtingsslag wordt gezien, herhalen veel westerse analisten keer op keer dat er vredesonderhandelingen moeten komen, want – wat denkt u? – Rusland is niet te verslaan. Commentatoren van links en rechts gebruiken verschillende argumenten, maar komen tot dezelfde slotsom: Rusland is te machtig en te sterk om op het slagveld onder de voet te lopen. Volgens Henry Kissinger kan Oekraïne beter wat grondgebied aan Poetin afstaan, omdat Rusland nog nooit is verslagen. Edward Luttwak wijst op de 140 miljoen inwoners van Rusland en een grondgebied waardoor het economisch voor zichzelf kan zorgen, en beklemtoont dat de „totale overwinning de verkeerde strategie is; streef niet naar de totale overwinning tegen een mogendheid als Rusland”. Jeffrey Sachs erkent dat „het roekeloos is om over een overwinning op Rusland te praten”. Een aantal auteurs voorziet zelfs dat een Russische nederlaag geen ‘duidelijke overwinning voor het Westen’ zou zijn. Maar veel belangrijker is nog dat deze standpunten worden gedeeld door veel westerse beleidsmakers die nog wel voorstander van financiële en militaire hulp aan Oekraïne blijven, maar die elke mogelijkheid uitsluiten om het worstelende land te voorzien van wapens die doelen in Rusland kunnen bereiken.

Ik acht de hele grondslag van zo’n discussie onjuist. Ja, het is begin september en dus denken we misschien terug aan Napoleon die op 7 september 1812 bij Borodino zijn grande bataille met het leger van de tsaar uitvocht en daarin een grote overwinning zag omdat hij een week later Moskou binnentrok. Of aan de Duitse Wehrmacht die op 13 september 1942 het Sovjet-verzet brak en ten noorden en zuiden van Stalingrad de oevers van de Wolga bereikte, terwijl de voorhoede al in het centrum van de bijna verwoeste stad vocht. En een paar jaar later werden de boosdoeners allemaal verslagen en hielden het Franse en het nazi-rijk beide op te bestaan.

Historische lessen

Maar het opmerkelijke is dat al deze gevallen (ook de inval van de Krim-Tataren in de 16de, die van de Polen in de 17de en die van de Zweden in de 18de eeuw) ons niets over de huidige toestand kunnen vertellen. We weten dat de Russische krijgskunst ervan uitgaat dat elk verlies aan mensen, bezittingen en land aanvaardbaar is ter wille van de eindoverwinning, en dat diepgewortelde patriottische gevoelens aan het militair succes bijdragen. Het is juist dat Rusland door geen enkele Europese mogendheid is verslagen, al heeft het voor zijn triomfen wel een ongelooflijke prijs betaald. Maar al deze historische lessen die formeel het betoog van eerdergenoemde westerse strategen staven, komen voort uit de gevallen waarin de Russen hun eigen geliefde vaderland verdedigden.

In de meeste andere gevallen, waarin Rusland een andere vijand dan een stam tegenkwam of een binnenlandse opstand onderdrukte, is het veel minder doeltreffend geweest. Sinds het midden van de 19de eeuw verloren de Russen de Krimoorlog van 1854-55, leden ze een vernederende nederlaag tegen de Japanners in 1905, werden ze door de Duitsers tot de rand van de nationale ineenstorting geduwd in 1917, mislukten hun pogingen om Litouwen en Estland te heroveren in 1919, ondergingen ze een formidabele vernedering aan de rand van Warschau in 1920 en werden ze ten slotte bijna verpletterd door de Finnen in 1939-1940. En last but not least verloor de Sovjet-Unie haar laatste slag in 1989, toen ze haar troepen uit Afghanistan terugtrok.

Geen mobilisatie

Het enige voorbeeld van succesvolle oorlogen die Rusland de afgelopen 200 jaar buiten zijn grondgebied heeft gevoerd waren die tegen de Turken, waarin Rusland sinds het einde van de 18de eeuw vrijwel voortdurend heeft gezegevierd. Ik zou dan ook willen stellen dat vrijwel elk conflict gericht op de verovering van andermans land of elke buitenlandse strijd zonder deel uit te maken van een coalitie van grootmachten (denk aan het beleg van Beijing in 1910 en een heel succesvol gedeelte van de Eerste Wereldoorlog totdat de Februari-revolutie van 1917 uitbrak) door de Russen meestal is verloren – en dat is misschien wel te verklaren doordat dat ze in de meeste gevallen om buitenlandse gebieden te veroveren niet tot mobilisatie overgingen, zoals ze wel altijd deden als ze hun eigen grondgebied verdedigden.

Lees ook: Mocht Cherson worden heroverd op de Russen, dan zal dat een grote schok zijn voor het Kremlin

Wie nu de Russische oorlog in Oekraïne bekijkt, ziet een patriottische oorlog van Oekraïense zijde en een imperialistische en onrechtvaardige aanval van die van Rusland. Daarom zijn de meeste argumenten die van oudsher werden aangevoerd om de sterke punten van Rusland te verklaren nu volgens mij van toepassing op Oekraïne, waardoor het onverslaanbaar is (iets wat voor veel westerse landen als een verrassing kwam). Tegelijkertijd betekent ‘een Russische nederlaag’ nu iets heel anders dan dat wat Kissinger of Sachs bedoelen: niemand gelooft ook maar in de mogelijkheid om de Russische troepen te verdrijven en dan de aanval voort te zetten tot het Moskouse Kremlin is ingenomen zoals de Berlijnse Rijksdag. Integendeel – de werkelijke betekenis van een nederlaag van Rusland bij zijn imperialistische aanval is dat het wordt verdreven uit de landen die het probeert te veroveren, zoals in 1855 is gebeurd toen het Russische rijk een poging deed om Walachije te veroveren, in 1920 toen de Sovjets Polen probeerden te heroveren of in 1939 toen ze Finland aanvielen. En volgens mij is dit allemaal volkomen haalbaar nu de Russische troepen aan kracht inboeten en bij de eerste aanvallen op hun posities op de Krim de ‘nieuwe lokale bevolking’ in paniek de benen neemt. Van het verdedigende land dat de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog was, is Rusland veranderd in een imperialistische mogendheid die probeert een vrij en dapper soeverein volk uit te roeien. Daarmee heeft het een pad betreden dat vrijwel onontkoombaar naar een militair fiasco voert en niemand moet haar of zijn publiek het tegendeel willen wijsmaken.

Kernwapens

Natuurlijk is er een factor die de huidige situatie heel anders maakt dan de vroegere: Rusland is een kernmacht en volgens veel deskundigen kan het zijn kernwapens inzetten als het Kremlin het gevoel heeft dat de oorlog verloren is. Dat mag dan zo zijn, maar ik kan me niet voorstellen dat Rusland ooit voor een grootschalige kernoorlog met het Westen zou kiezen, terwijl het door een ‘beperkte’ inzet van tactische kernkoppen op het slagveld voor eeuwig een outcast in de wereldpolitiek zou worden. Deze factor kan dan ook op geen enkele manier de uitkomst veranderen van een lokale oorlog zoals die in Oekraïne aan de gang is. Ik zou eens te meer willen zeggen dat in de huidige wereld de kernwapens de nationale defensie veiligstellen, maar niet als middel tot een succesvolle opmars kunnen dienen.

In mijn ogen ondersteunt dit alles mijn opvatting dat het belangrijkste – en redelijk haalbare – oogmerk van de westerse mogendheden niet zou moeten zijn om argumenten te zoeken die de militaire superioriteit van Rusland bewijzen, maar om de meest doeltreffende manier te zoeken om deze ongedaan te maken. De Russische horden kunnen en moeten militair worden verslagen op Oekraïens grondgebied – en alleen zo’n nederlaag kan de Russische geschiedenis, maar ook het lot van heel Oost-Europa veranderen. Ik wil erop wijzen dat een nederlaag (zoals in 1855 en 1905) of een wijdverbreid gevoel van een naderende ondergang (zoals in 1916-1917 en eind jaren 80) misschien niet zozeer het meest doeltreffende, maar wel het enige echte middel tot diepgaande politieke veranderingen binnen de Russische samenleving lijkt te zijn. Mijn nogal paradoxale conclusie is dan ook dat elke westerse inspanning die aan de militaire vernedering van het Kremlin in de huidige oorlog bijdraagt, het Westen, Oekraïne en zelfs Rusland ten goede zou komen. In de hele Russische geschiedenis hebben militaire overwinningen de dictatoriale en anachronistische regimes van het land alleen maar bestendigd, terwijl de Russische militaire mislukkingen altijd de weg naar verandering hebben geopend – voor Rusland én voor de wereld.

Correcties (1 september 2022): aanvankelijk werd vermeld dat Rusland in 1940 Finland aanviel. Dat is gecorrigeerd naar 1939. Daarnaast stond vermeld dat Beijing in 1905 werd belegerd, maar dat gebeurde in 1900. Dat is eveneens aangepast.