De strijd om chips treft hightech Taiwan in het hart

Spanningen VS-China De spanningen in de Straat van Taiwan zetten de chipindustrie voor het blok. Wie gaat de meest complexe computerchips ter wereld produceren als Taiwan ze straks niet meer kan maken?

Beeld Getty, bewerking NRC

Chinese oorlogsschepen voor de kust, Amerikaanse delegaties op het vliegveld: Taiwan, een eiland dat iets kleiner is dan Nederland, bevindt zich in het middelpunt van een mondiale machtsstrijd.

Niet alleen de politieke status van Taiwan staat momenteel op het spel, ook de wereldeconomie loopt gevaar. Zeker als het gaat om chips: ruim 90 procent van de meest geavanceerde processoren komt uit Taiwan.

De afgelopen week begonnen de VS en Taiwan aan de onderhandelingen voor een nieuwe handelsdeal. Die moet onder meer voorkomen dat er weer een kink in de kabel komt bij de productie van chips. Het recente chiptekort – enigszins geluwd door de haperende wereldeconomie – toonde aan hoe kwetsbaar de Aziatische aanvoerlijnen zijn.

De Taiwanese maakindustrie speelt een cruciale rol in de techwereld. Amerikaanse chipontwerpers als AMD, Nvidia, Qualcomm en Apple (samen zo’n 3.500 miljard dollar aan beurswaarde) laten hun processors fabriceren door TSMC, de gespecialiseerde chipproducent uit Taiwan. Ook de iPhone 14, die Apple volgende maand aankondigt, zal draaien op rekenkracht uit de TSMC-fabriek.

De spanningen rondom Taiwan namen deze maand toe omdat Nancy Pelosi, voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, Taiwan bezocht en sprak met de leiding van TSMC. China reageerde met ongekend grootschalige militaire oefeningen rond het eiland en in de Straat van Taiwan.

De VS zien China als een agressor en als de grootste bedreiging voor de wereldvrede. China ziet de VS als agressor, en als grootste obstakel voor China’s verdere groei. Deze week bracht een tweede delegatie Amerikaanse Congresleden een – onaangekondigd – bezoek aan Taiwan, waarop China nieuwe militaire oefeningen aankondigde.

Groeiwonder

Taiwan zit in een lastige positie. Het eiland wordt door China geclaimd, maar heeft al ruim zeventig jaar een eigen, onafhankelijke regering en functioneert als zelfstandig land. Taiwan profiteerde voor zijn economische groei van de goede banden met de VS, Japan en Europa én van de nabijheid tot China.

Het waren ook vooral Taiwanese (en Hongkongse) zakenmensen die het Chinese groeiwonder vleugels gaven en daar zelf ook van profiteerden. Zij waren de eersten die durfden te investeren in fabrieken op het Chinese vasteland. Zij zorgden ook voor de kennisoverdracht die nodig was om een overvloed aan goedkope Chinese arbeidskracht om te zetten in de groeimotor van China als exportgigant.

Juist de onduidelijke status die het eiland nu heeft, maakt het tot een perfecte schakel die internationale productieketens met China verbindt. Taiwan exporteert 65 procent van zijn chips naar de VS en 10 procent naar China.

De VS zijn bang dat een steeds assertiever China het eiland binnenvalt en er de macht overneemt - net zoals Rusland dat nu probeert in Oekraïne. In Chinese ogen zetten de VS Taiwan ertoe aan zich van China af te scheiden. De VS houden weliswaar formeel vast aan hun één-China-beleid maar China vindt dat Amerika Taiwan in de praktijk steeds meer als apart land behandelt.

De angst voor een formele afscheiding is overigens niet denkbeeldig: volgens de laatste opiniepeiling is de bevolking van Taiwan in meerderheid voor zo’n afscheiding. President Tsai Ing-wen kiest daar niet voor, maar wie weet doet een meer radicale opvolger dat wel. Dan zou het eiland voor China verloren gaan – voor Beijing volstrekt onacceptabel.

VS wil zelf chips maken

De VS willen voor de meest complexe halfgeleiders niet afhankelijk zijn van Taiwan: ze willen ze zelf kunnen maken. Vorige week zette de Amerikaanse president Biden zijn handtekening onder de ‘Chips ACT’, een stimuleringsprogramma van 52 miljard dollar (51,5 miljard euro) voor de eigen chipindustrie.

„Het is glashelder dat we die halfgeleiders nodig hebben, ook voor wapensystemen die afhankelijk zullen zijn van geavanceerde chips”, aldus Biden. „Op het moment maken we helaas nog 0 procent van dergelijke chips.”

Het stimuleringsprogramma lijkt te werken. De grootste chipmakers TSMC, Samsung en Intel gaan nieuwe fabrieken in de VS bouwen. De investering van één zo’n chipfabriek kan oplopen tot 20 miljard dollar. Voor chipmakers is het niet efficiënt om de productie mondiaal te verspreiden en op meerdere locaties op zoek te moeten gaan naar gekwalificeerd personeel.

De Chips ACT kwamen er mede op aandringen van Intel, de Amerikaanse chipfabrikant die een paar jaar achterloopt op de techniek uit Taiwan. De Europese Commissie besloot in februari al tot een stimuleringspakket van 43 miljard euro voor de halfgeleiderindustrie. Europa wil ook meer chipproductie binnen de eigen regio, ingegeven door de chiptekorten tijdens de coronacrisis en oplopende geopolitieke spanningen.

Lees ook: China gaat Taiwan niet frontaal aanvallen. Wel zijdelings

Met deze grootschalige staatssteun volgt de westerse wereld de aanpak van China. Dat land trok het afgelopen decennium 150 miljard dollar uit voor de ontwikkeling van een eigen chipindustrie.

Sinds 2014 is de binnenlandse productie van chips namelijk een nationale prioriteit. In dat jaar richtte China een fonds op dat het land moest helpen om onafhankelijk van het buitenland te worden voor de productie van chips. Dit ‘Nationale Chipfonds’ of het ‘Grote Fonds’ past in het ambitieuze Made in China 2025 plan. Al verwerkt China veel chips in elektronica, er is geen lokale chipindustrie die zich kan meten met de internationale eredivisie in halfgeleiders; in Taiwan (TSMC) en in Zuid-Korea (Samsung).

Hoewel het aandeel van de Chinese productie van chips stijgt, blijft het land achter met geavanceerde chips. Dat is mede vanwege exportbeperkingen. Zo mogen de EUV-lithografiemachines van ASML – onmisbaar voor de productie bij de allermodernste chips – niet geleverd worden aan de Chinese chipfabrikant SMIC.

De Amerikaanse overheid wil de Chinese meer gereedschap ontzeggen om chips te produceren, uit angst dat China een voorsprong krijgt in kunstmatige intelligentie en militaire kracht.

Zo’n aangescherpte exportbeperking kan Japanse en Nederlandse chipmachinemakers beïnvloeden, maar raakt ook Amerikaanse toeleveranciers als Lam Research, KLA en Applied Materials. Die halen ruim een kwart hun omzet uit China. Ter vergelijking: ASML haalde in 2021 bijna 15 procent van de jaaromzet (18,6 miljard euro) uit China. In het afgelopen kwartaal was dat 10 procent.

Chinese corruptie

Een onverdeeld succes is het Chinese Grote Fonds nog niet. Zo ging er veel geld naar de Tsinghua Unigroup, dat chips maakt en onderdelen voor telefoons. Het bedrijf, dat groot werd door weer andere bedrijven in de sector op te kopen, kon zijn schulden niet meer betalen en ging in juli 2021 failliet.

Zhao Weiguo, de voormalige hoogste man van het bedrijf, was het niet eens met de manier waarop het bedrijf na het failissement werd geherstructureerd door de overheid. Ook beschuldigde hij betrokken ambtenaren ervan geld achterover te drukken. Zao werd onlangs opgepakt en is sindsdien niet meer in het openbaar verschenen. Niet alleen hij kwam ten val: ook zeker twee hoge ambtenaren in het bestuur van het Grote Fonds werden gearresteerd.

Omdat de Chinese leider Xi Jinping de sector koste wat kost snel wilde laten groeien, werd er veel geld in gestoken zonder dat er controle was op de uitgaven. Zo vielen de kosten voor sommige fabrieken in de sector veel hoger uit, zonder dat daar een duidelijke reden voor was. Dat speelde corruptie in de hand.

Bij andere industrieën bleek het Chinese innovatiemodel – een overheid die met geld smijt om belangrijke sectoren te ontwikkelen – vaak succesvol, ook al werd er veel kapitaal verspild. Op deze manier kwamen de goed draaiende Chinese windenergie- en zonnepanelensector op stoom, alsmede de fabricage van elektrische auto’s. Maar bij halfgeleiders lukt dat moeilijker. De reden: het ís moeilijker.

De complexiteit van chips wordt uitgedrukt in het aantal nanometers (miljoenste van een millimeter) waarmee de lijntjes op een chip aangebracht worden. Hoe fijnmaziger, des te meer schakelingen er op hetzelfde chipoppervlakte passen. Hoe meer schakelingen des te krachtiger de chip. TSMC produceert met lithografiemachines van het Nederlandse ASML 5-nanometer-chips. Fabrieken voor de volgende generaties, 3 en 2 nanometer (nm), zijn al in voorbereiding.

De meest geavanceerde chipfabrikant op Chinese bodem is SMIC. Dit bedrijf weet met kunst- en vliegwerk 7 nm-chips te maken, maar loopt drie of vier generaties in productieproces achter op de internationale concurrentie. Maar China blijft in feite steken op 14 nanometer, zolang ASML geen toestemming krijgt om zijn meest geavanceerde lithografiemachines te leveren aan SMIC.

Geld of geweld

In 2020 sloot de VS het Chinese techbedrijf Huawei de toegang af tot de geavanceerde chips van TSMC. China probeert de technische kennis voor chipproductie zelf te bemachtigen door TSMC-talent met hoge salarissen te lokken, tot ergernis van de Taiwanese overheid.

Kan China de chiptechnologie ook sneller, door middel van agressie, verwerven? Militaire acties zouden de delicate infrastructuur rondom de productie van chips op Taiwan kapotmaken. Mark Liu, topman van TSMC, de grootste producent van chips ter wereld, zei eind juli tegen CNN dat TSMC dan niet meer zou kunnen functioneren. „Het zijn zeer complexe productieprocessen, ze zijn afhankelijk van een real time verbinding met de buitenwereld, met Europa, met Japan, met de VS, van grondstoffen tot chemicaliën tot reserve-onderdelen en tot diagnose- en ontwerpsoftware.”

Ook een blokkade zou de Taiwanese hightechsector in het hart treffen. De productieketen van halfgeleiders telt zoveel afhankelijkheden dat je met louter geld of geweld geen fabriek draaiende houdt. Zou China Taiwan binnenvallen, dan slacht het de kip met de gouden eieren, en riskeert en passant dat de ontluikende Chinese chipindustrie volledig afgesloten wordt van westerse technologie.

Noch China, noch de VS zijn klaar voor zo’n drastische ontkoppeling. Dat kunnen Xi Jinping en Joe Biden elkaar persoonlijk vertellen tijdens hun ontmoeting op de G20-top in Bali, in november.

Correctie (21 augustus 2022): In een eerdere versie van dit artikel stond de verkeerde uitleg bij het Amerikaanse één-China-beleid. De VS erkennen niet dat China en Taiwan één land zijn, maar erkennen dat er één China is en dat Beijing de wettige regering van dat ene China vertegenwoordigt. Dat laat nog ruimte open voor Taiwan. Dat is hierboven aangepast.