Oliepijpleidingen door het leefgebied van de berggorilla: ‘Impact zal catastrofaal zijn’

Concessieverkoop De Democratische Republiek Congo veilt gebieden voor olie- en gaswinning, ook in ’s werelds grootste gorillareservaat. Tegenstanders zien de opbrengst naar corrupte politici gaan, en vrezen voor de natuur.

In de provincie Noord-Kivu ligt het natuurreservaat Virunga, Unesco-werelderfgoed. Hier leeft de grootste populatie berggorilla’s ter wereld, een bedreigde diersoort.
In de provincie Noord-Kivu ligt het natuurreservaat Virunga, Unesco-werelderfgoed. Hier leeft de grootste populatie berggorilla’s ter wereld, een bedreigde diersoort. Foto ANP

Extra inkomsten voor de straatarme Democratische Republiek Congo, of een aanslag op kwetsbare natuur? De regering van het land ziet het eerste, oppositie en natuurbeschermers het tweede.

President Félix Tshisekedi kondigde vorige maand de veiling aan van dertig concessies voor de winning van olie en gas. Het gaat om miljoenen hectares, die voor een deel in beschermd natuurgebied liggen. Minister van Buitenlandse Zaken Christophe Lutundula trachtte vorige week de gemoederen te bedaren. Volgens hem zal de regering ervoor zorgen „dat er geen bedrijven naar ons toe komen om de ecologie te exploiteren en te vernietigen”.

De verkoop levert de Congolese overheid zo’n 638 miljard euro op, zei olieminister Didier Budimbu Ntubuanga tegen financieel persbureau Bloomberg. Geld dat volgens president Tshisekedi bestemd is voor gezondheidszorg, onderwijs en wegenbouw, en dat de ontwikkeling in het Centraal-Afrikaanse land moet bevorderen. Het grootste deel van de bevolking leeft onder de armoedegrens van 1,90 dollar per dag, volgens de Wereldbank.

Corrupte overheid

Ecologen, oppositieleden en traditionele leiders zijn woedend over Tshisekedi’s veiling. Velen zien het als de nieuwste manier van de corrupte overheid om zichzelf te verrijken, ten koste van Congo’s natuur en bevolking. Niet alleen de berggorilla’s in Virunga National Park in het oosten van het land zijn in gevaar, denken ze, maar ook een miljoen hectare veenland, dat koolstof opslaat en zo klimaatverandering tegengaat.

„De impact op het milieu zal catastrofaal zijn”, zegt Irene Wabiwa van milieuorganisatie Greenpeace, aan de telefoon vanuit hoofdstad Kinshasa. Meer dan 11 miljoen hectare regenwoud staat te koop, weet ze, maar voor olie-exploitatie zijn ook pijpleidingen nodig. Oerbossen en diersoorten die alleen in Congo te vinden zijn, zullen moeten wijken voor de infrastructuur.

„Een potentieel ontzettend destructief plan dat heel slecht kan uitpakken voor het lokale milieu en het wereldwijde klimaat”, noemt de Nederlandse ecoloog Bart Crezee de verkoop. Als promovendus aan de Universiteit van Leeds bestudeerde hij in het Congobekken ’s werelds grootste tropische veengebied. „Daar ligt bijna 17 miljoen hectare veenbos, vier keer het oppervlak van Nederland, waarin circa 30 miljard ton koolstof is opgeslagen. Dat staat min of meer gelijk aan drie jaar wereldwijde uitstoot van fossiele brandstoffen.”

Samen met Congolese en Engelse wetenschappers bracht Crezee het veengebied in kaart, dat zich ook over buurland Congo-Brazzaville uitstrekt. De olieblokken die te koop staan, overlappen een miljoen hectare veenland, zegt Crezee. Veen is een belangrijk wapen in de strijd tegen klimaatverandering. Als het veen, en het regenwoud erbovenop, vernietigd wordt, komt net zoveel koolstof in de atmosfeer als door het verbruik van 14 miljard vaten olie. „Dat staat gelijk aan ongeveer zeventig jaar de huidige Nederlandse CO2-uitstoot.”

Een luchtfoto in de provincie Équateur. „Ons voortbestaan hangt volledig van het bos af. Als het vernietigd wordt, wordt ook ons leven bedreigd.” Foto Nanna Heitmann/The New York Times

Moderne technologie

Tshisekedi ontkent dat de veiling botst met het klimaatakkoord van Parijs uit 2015, waarin landen afspraken maakten om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Hij belooft critici de modernste technologische middelen te zullen inzetten om schade aan de natuur te voorkomen.

Diverse internationale en nationale bedrijven zouden interesse hebben in de veiling. Zij bereiden nu hun aanvragen voor, zegt Robert Kahenga, adviseur van de minister voor gas en olie en voorzitter van de aanbestedingscommissie. Het is nog te vroeg in het traject – dat een half jaar duurt – om te kunnen zeggen welke olie- en gasbedrijven een bod zullen uitbrengen. „Voorlopig kunnen wij de namen niet bekendmaken”, aldus Kahenga. Maar: „Er zal geen verlies zijn van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen”, belooft hij alvast. De Congolese staat zal milieueffectstudies eisen van geïnteresseerde bedrijven en bovendien, zegt Kahenga, kan de regering „met aardoliegeld een afschrikwekkend leger betalen dat de gorilla’s beter beschermt tegen stropers”.

Wabiwa van Greenpeace betwijfelt dat. „Er is geen informatie openbaar gemaakt over die moderne technologie waar de regering het over heeft.” Hoe dan ook zullen oliebedrijven wegen moeten aanleggen en bomen kappen, zegt ze. Dat bedreigt beschermde dieren als bosolifanten, bonobo’s en de dwergkrokodil.

Niet alleen internationale organisaties tekenen protest aan. „Ik en mijn dorp zijn tegen de verkoop van de olieblokken”, zegt Valentin Engobo, dorpshoofd in Lokolama, een inheemse gemeenschap in de veenrijke noordwestelijke provincie Équateur. Hier jagen en vissen de dorpelingen in het oerwoud, maken honing en gebruiken al generaties planten voor traditionele medicijnen. Engobo: „Ons voortbestaan hangt volledig van het bos af. Als het vernietigd wordt, wordt ook ons leven bedreigd.”

Een vrouw is aan het vissen in Lokolama. Foto Nanna Heitmann/The New York Times

Berggorilla’s

Ook in het door conflicten geplaagde oosten van het land zijn mensen bezorgd over de veiling in Kinshasa. In de provincie Noord-Kivu ligt het natuurreservaat Virunga, Unesco-werelderfgoed. Hier leeft de grootste populatie berggorilla’s ter wereld, een bedreigde diersoort. Iets noordelijker ligt het Albertmeer, een moerasland gedeeld met buurland Oeganda waar nijlpaarden, honderden vogelsoorten en reptielen leven. Ook hier gaan olieconcessies in de verkoop.

„We slaan alarm omdat we niet willen dat onze biodiversiteit wordt vernietigd”, zegt de 34-jarige Justin Bin Seru uit Rutshuru, een stadje aan de rand van Virunga. Hij denkt niet dat de Congolese bevolking van de veiling zal profiteren. „De overheid belooft economische groei, werkgelegenheid en hogere inkomens”, weet hij, maar de ervaring met de exploitatie van kobalt, diamanten en goud leert anders. „Dat de bevolking zeer, zeer arm blijft.”

Net als Seru vrezen velen – in de westelijke provincie Équateur, in Kinshasa, en in het oosten van het land – dat de olie- en gasopbrengsten niet via overheidsinvesteringen naar de gewone Congolezen zullen vloeien. De Democratische Republiek Congo is een van de corruptste landen ter wereld, volgens Transparency International’s Corruption Perceptions Index.

„Het geld van deze veilingen en transacties zal niet in de schatkist terechtkomen, maar in de zakken van individuen ten behoeve van verkiezingscampagnes”, voorziet Jimmy Munguriek Ufoy, een advocaat uit de noordoostelijke stad Bunia, gespecialiseerd in beheer van natuurlijke hulpbronnen. Hij wil dat de internationale gemeenschap investeerders oproept niet aan de veiling deel te nemen. Volgens hem is de verkoop van de olie- en gasconcessies strijdig met natuurbeschermingswetten die exploitatie in beschermd gebied verbieden.

„De bevolking heeft geen garantie dat het geld de economie zal ontwikkelen”, zegt professor Kennedy Kihangi Bindu van de Vrije Universiteit van de Landen van de Grote Meren in Goma, dicht bij Virunga. Een giftige combinatie van slecht bestuur, een sterk wisselende olieprijs en ontoereikende milieuwetgeving staat dat in de weg. „Gemeenschappen hier hebben nog nooit de positieve effecten van olie-exploitatie gezien”, zegt de wetenschapper, gespecialiseerd in milieurecht. Volgens hem moet de overheid de veiling uitstellen en de milieueffecten nader bestuderen: „Dat Europeanen hun land vernietigden en zich daardoor ontwikkelden, betekent niet dat wij dat ook moeten doen.”

Volgens overheidsadviseur Kahenga is ophef over de verkoop onnodig: „De concessies zullen de Congolese bevolking immers net zo ten goede komen als het geld uit de mijnen.”

Correctie (woensdag 17 augustus): In een eerdere versie van dit artikel stond dat het Congobekken ’s werelds grootste veengebied is. Dat klopt niet en is hierboven aangepast; het is het grootste tropische veengebied.