Kan de fatwa tegen Rushdie worden opgeheven? En zes andere vragen

Salman Rushdie Drieëndertig jaar nadat een doodvonnis over hem werd uitgesproken, is schrijver Salman Rushdie neergestoken en zwaargewond geraakt.

Salman Rushdie wordt vrijdag kort nadat hij is aangevallen verzorgd in Chautauqua in het westen van de staat New York.
Salman Rushdie wordt vrijdag kort nadat hij is aangevallen verzorgd in Chautauqua in het westen van de staat New York. Foto Charles Savenor/Local news X/TMX

De Brits-Indiase auteur Salman Rushdie werd vrijdag neergestoken in New York. De 75-jarige schrijver heeft ernstige verwondingen aan arm, ingewanden en oog, maar kon zondagavond weer praten. De dader is een 24-jarige man, die voor zover bekend alleen werkte. Over een motief is nog niets bekendgemaakt, maar de schrijver werd al jaren bedreigd sinds het verschijnen van De duivelsverzen in 1988. Zeven vragen over Rushdie en het doodvonnis dat tegen hem werd uitgesproken na het verschijnen van dat boek.

1 Hoe zat het ook weer met Rushdie en dat doodvonnis?

Op 14 februari 1989 riep de toenmalige Iraanse leider ayatollah Khomeiny (die toen al in slechte gezondheid was en op 3 juni zou overlijden) in een islamitisch decreet, een fatwa, op de Iraanse radio op om Salman Rush te vermoorden, alsmede iedereen die betrokken was bij de publicatie van Rushdies roman The Satanic Verses (De duivelsverzen), omdat dat boek anti-islamitisch zou zijn. Er was toen al veel controverse rondom de roman, die in september 1988 in het Verenigd Koninkrijk was gepubliceerd en de week na de fatwa in de Verenigde Staten zou verschijnen. De titel, die verwijst naar koranverzen die de duivel de profeet in de mond zou hebben gelegd, zou blasfemisch zijn, en de profeet Mohammed zou er op godslasterlijke wijze in geportretteerd worden. Het boek werd al in 1988 in verschillende niet-westerse landen verbannen.

In 1989 waren er vele protesten tegen Salman Rushdie. Op de spandoeken van de Iraanse vrouwen is te lezen ‘Dood Salman Rushdie’ en ‘Heilige Koran’

Foto Norbert Schiller/AFP

2 Wat gebeurde er na de fatwa en kan deze worden opgeheven?

In de VS en het VK besloten sommige boekwinkels na bedreigingen het boek niet te verkopen; er werden ook vuurbomaanslagen op boekwinkels gepleegd. Rushdie dook onder en woonde na de fatwa negen jaar lang op verschillende geheime locaties in het Verenigd Koninkrijk.

Rushdies Japanse vertaler Hitoshi Igarashi werd in 1991 op 44-jarige leeftijd doodgestoken op de universiteit van Tsukuba, waar hij werkte. Rushdies Italiaanse vertaler Ettore Capriolo en Rushdies Noorse uitgever William Nygaard overleefden aanslagen op hun leven.

In 1998 maakte de Iraanse regering bekend geen stappen te zullen zetten om het doodvonnis uit te voeren. . Maar een fatwa kan niet worden opgeheven. Iraanse staatsmedia verhoogden nog in 2016 de prijs op Rushdies hoofd (iets wat sinds 1989 met enige regelmaat was gebeurd). Toen woonde Rushdie inmiddels in de Verenigde Staten.

In 2019 werd op het Twitteraccount van Khomeiny’s opvolger als opperste leider van Iran, ayatollah Khamenei, gesteld dat de fatwa nog steeds van kracht en ‘onherroepbaar’ was, aldus persbureau Reuters.

Ook in Nederland, zoals in Rotterdam, werd in het voorjaar van 1989 geprotesteerd tegen de schrijver en het boek Duivelsverzen. Daarbij werd een pop verbrand die de schrijver moest voorstellen.

Ook in Nederland, zoals in Rotterdam, werd in het voorjaar van 1989 geprotesteerd tegen de schrijver en het boek De duivelsverzen waarbij een pop die de schrijver moest voorstellen werd verbrand.

ANP

3 Hoe heeft Iran gereageerd op de aanslag?

Iran draagt in die zin verantwoordelijkheid voor de aanslag dat opperste leider Khamenei nooit afstand heeft willen nemen van Khomeiny’s doodvonnis en dat iedereen zich daardoor geïnspireerd kan voelen. Dat wil niet zeggen dat de kwestie leeft in Iran (laat staan in Libanon, waaruit de dader afkomstig is); of dat het waarschijnlijk is dat het Islamitische Revolutionaire Garde Corps (IRGC) de hand heeft in de aanslag, zoals de Britse Conservatieve kandidaat-leider Rishi Sunak suggereerde met zijn oproep de IRGC nu net als in de VS als terroristische organisatie te bestempelen.

In een eerste reactie na de aanval zei een woordvoerder van het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken maandag dat het de schuld van Rushdie zelf is dat hij is neergestoken. Volgens de woordvoerder rechtvaardigt vrijheid van meningsuiting de „beledigingen” van Rushdie richting de islamitische gemeenschap niet. Hij voegde daar nog aan toe dat Iran geen extra informatie heeft over de verdachte.

Ook interessant was de tweet van Mohammed Marandi, Iraans-Amerikaanse politieke analist en adviseur van de Iraanse delegatie bij de nucleaire onderhandelingen in Wenen. Hij schreef geen traan te zullen laten voor Rushdie, maar signaleerde een Amerikaans complot. „Is het niet vreemd dat nu we een nucleaire deal naderen, de Amerikanen een aanslag op Bolton claimen [...] en dan dit gebeurt?”. Vorige week meldde Washington een samenzwering door de IRGC tegen het leven van voormalig Nationaal Veiligheidsadviseur John Bolton te hebben ontdekt als vergelding voor de Amerikaanse liquidatie van Garde-generaal Soleimani twee jaar geleden.

4 Wat weten we over de dader?

Het is de 24-jarige Hadi Matar uit New Jersey. Hij is geboren in de VS, zijn ouders zijn geëmigreerd uit Libanon. Hij kon onmiddellijk na zijn aanval op Rushdie worden overmeesterd. Bij een eerste voorgeleiding afgelopen weekeinde wilde Matar, die valse identificatie bij zich had, niets zeggen anders dan dat hij zich ‘niet schuldig’ verklaarde over de poging tot moord die hem ten laste is gelegd. Op sociale media heeft hij sympathie uitgesproken voor het Islamitische Revolutionaire Garde Corps.

5 Werd Rushdie nog beveiligd?

Ja. „Er staat nu ruim 3 miljoen [dollar] op zijn hoofd”, zegt zijn Nederlandse uitgever Mizzi van der Pluijm van uitgeverij Pluim. Van der Pluijm, die ruim dertig jaar met Rushdie gewerkt heeft, en toevallig vorige maand de contracten tekende om Rushdies boeken Middernachtskinderen (1985), De duivelsverzen (1988) en Joseph Anton (2012) opnieuw uit te geven, volgt diens situatie via zijn Amerikaanse literair agent.

Van der Pluijm leerde Rushdie kennen toen ze „jongste bediende” was bij de toenmalige uitgeverij Veen die De duivelsverzen had uitgegeven. „Toen moesten we ineens allemaal een bus in, die reed een heel eind door Amsterdam, en in een zwaar bewapende bunker op het marineterrein heb ik hem voor het eerst ontmoet.”

6 Kwam Rushdie vaak in Nederland?

Rushdie kwam zo eens in de drie jaar naar Nederland, zegt Van der Pluijm. Op Nederlands grondgebied was zijn beveiliging de verantwoordelijkheid van de Nederlandse staat: die checkte wat het risico was en stelde een beveiligingsplan op. „Dan ging je met beveiliging naar Schiphol, waar hij als eerste het vliegtuig uitging, via een andere dan de gebruikelijke route de douane passeerde en daarna stapten we in een gepantserde auto. Je bent nooit zomaar met hem op stap. Maar je kunt wel veel plezier met hem hebben.”

Toen Rushdie in 2001 als enige buitenlandse schrijver ooit het Boekenweekgeschenk had geschreven, stond hij in een groepje mensen te dansen op het Boekenbal met een hele kring beveiligers om hen heen. Het beperkte hem uiteraard wel, die beveiliging.

Lees ook dit interview met Rushdie uit 2012: ‘Ik stond op het punt gek te worden’

7 Hoe reageerde Rushdie op de fatwa?

„Rushdie heeft snel besloten dat hij zich geestelijk niet moest laten knechten: dat hij moest blijven schrijven en optreden, want ‘anders hadden ze gewonnen’”, aldus Van der Pluijm. „Maar in Nederland mocht hij bijvoorbeeld de driehonderd meter van zijn hotel naar de boekwinkel niet lopen, dan moest hij in een auto.” In het autobiografische Joseph Anton vertelt hij hoe hij zich voelde onder die constante druk.

Van der Pluijm vermoedt dat hij in de Verenigde Staten minder streng beveiligd werd dan wanneer hij in Nederland was. „Ik denk dat dat een van de redenen was dat hij daar is gaan wonen. Hij wilde vrij zijn. Ik heb begrepen dat er een agent aanwezig was bij het evenement waar hij nu is neergestoken, en dat die heeft ingegrepen.”

Rushdie werd neergestoken vlak voordat hij zou spreken op een bijeenkomst over de veiligheid van schrijvers in Amerika. De dader stak hem zeker tien keer in zijn gezicht, zijn nek en zijn maag. Volgens zijn artsen zijn zenuwen in een arm en de lever beschadigd, en is de kans groot dat Rushdie een oog moet missen.

Met medewerking van Carolien Roelants

Update (15 augustus 2022): Dit artikel is geüpdatet met de laatste ontwikkelingen.