Een Griekse farao als redder in nood

Nomen est omen Karel de Grote en Ivan de Verschrikkelijke kent iedereen wel, maar er zijn nog veel meer heersers met opvallende bijnamen. stelt ze aan u voor. Deze week: de heldendaden van een maat van Alexander de Grote.

Ptolemaeus de Redder367 - 283 v. Chr.
Ptolemaeus de Redder367 - 283 v. Chr. Beeld van Ptolemy I Soter in het Louvre, Parijs.

Wat voor bijnaam geef je een opvolger van Alexander de Grote? Groter dan Groot kan natuurlijk niet, maar het achtervoegsel mag ook niet té gewoontjes zijn. Voor dat probleem zagen de tijdgenoten van de Macedonische generaal Ptolemaeus zich geplaatst. (En waarschijnlijk was hij zelf ook naarstig op zoek was naar een geschikt epitheton.) De vader van de Egyptische dynastie der Ptolemaeën zou uiteindelijk de geschiedenis ingaan als Soter, wat ‘Redder’ betekent.

Ptolemaeus werd in 367 voor Christus geboren in een adellijke Macedonische familie. (Hoewel er ook gefluisterd werd dat hij de buitenechtelijke zoon was van koning Philippus, de vader van Alexander. In dat geval waren de Grote en de Redder dus halfbroers.) Ptolemaeus was één van de zeven somatophylakes, de persoonlijke lijfwachten van Alexander. Hij vergezelde de veroveraar op al zijn campagnes, in Griekenland en later in Azië.

Bij de bestorming van een stad in India raakte Alexander gewond en zou Ptolemaeus – volgens sommige historici in de Oudheid – zijn leven hebben gered door een schild boven het lichaam van de koning te houden. Daaraan zou hij de bijnaam Soter te danken hebben.

Aardig genoeg is dit heldhaftige verhaal door Ptolemaeus zélf ontkracht. Naast militair was hij ook schrijver en hij pende een verslag van Alexanders veldtocht. Dat werk is verloren gegaan, maar de historicus Arrianus las het en citeerde er tweehonderd jaar later uit in zijn Anabasis Alexandri. Daarin staat dat Ptolemaeus helemaal niet bij deze belegering aanwezig was, en er dus zijn bijnaam niet verdiend kan hebben.

Alexander stierf in 323. Na het overlijden van de jonge koning moest zijn wereldrijk verdeeld worden. Dat gebied strekte zich uit van Griekenland tot India – veel te groot om door één man te worden geregeerd. Alexanders belangrijkste trawanten besloten daarom de buit onderling te verdelen.

Ptolemaeus kreeg Egypte, een fraaie prijs. Hij vestigde er zijn gezag en raakte vervolgens in conflict met de andere Diadochi (opvolgers van Alexander). Allemaal wilden ze de belangrijkste speler worden in het oostelijke Middellandse Zee-gebied. Om zijn machtsaanspraak kracht bij te zetten, ontvoerde Ptolemaeus het lichaam van Alexander en bouwde er in Alexandrië een monumentaal mausoleum voor.

Zijn bijnaam ‘de Redder’ verwierf hij in 305, toen hij de bewoners van Rhodos bijstond in hun conflict met een andere diadochus. De dankbare bevolking noemde hem vanaf dat moment Soter en vereerde Ptolemaeus op aanraden van een Egyptisch orakel als een god.

Hij werd datzelfde jaar gekroond tot koning van Egypte. Zijn opvolgers kregen allemaal Ptolemaeus als naam. Tenzij het vrouwen waren: dan heetten ze Cleopatra. Toen Cleopatra VII Philopator in 30 voor Christus zelfmoord pleegde vanwege haar affaire met de Romein Marcus Antonius, betekende dat het einde van de dynastie van de Redder.