Steeds meer rechtbanken wijzen ‘revolutionaire’ procesafspraken af

Justitie Procesafspraken zouden de druk op de strafrechtketen moeten verlichten. Maar rechters vinden veel straffen in de afspraken te licht.

In totaal is de helft van de dertig procesafspraken die dit jaar aan de rechter werden voorgelegd afgewezen, blijkt uit een inventarisatie van NRC.
In totaal is de helft van de dertig procesafspraken die dit jaar aan de rechter werden voorgelegd afgewezen, blijkt uit een inventarisatie van NRC. Foto Robin Utrecht/ANP/Hollandse Hoogte

Een man die verdacht wordt van witwassen en betrokkenheid bij cokehandel, op basis van in beslag genomen telefoons. Normaal een recept voor een maanden- of jarenlange rechtsgang waarbij advocaten en het Openbaar Ministerie alles uit de kast halen. Advocaten eisen extra onderzoek en betogen dat de telefoon niet van de verdachte is of de hack waarmee de data bemachtigd onrechtmatig. Het OM voert lijvige verweren het eigen gelijk aan te tonen.

Zo niet in Haarlem. Via zogeheten procesafspraken kwamen een van witwassen en bij cocaïnesmokkel betrokken verdachte en het OM deze zomer een celstraf van vier jaar overeen. Onderdeel van de afspraak is dat de 49-jarige verdachte zich niet verdedigt, geen onderzoekswensen indient en niet in hoger beroep gaat.

Toch liggen de drie A4’tjes aan procesafspraken – ondertekend door de verdachte, diens advocaat Mark-Jan Bouwman en de officier van justitie – nu in de prullenbak. De rechtbank Noord-Holland verscheurde de afspraken namelijk, omdat ze „volstrekt onvoldoende” waren uitgewerkt en „heel weinig feitelijke en juridische scherpte” bevatten, blijkt uit een vorige week gepubliceerde uitspraak.

Met die uitspraak veroorzaakte de rechtbank de nodige verwarring: staan Nederlandse rechters procesafspraken nou toe of niet? Eind vorig jaar was het antwoord op die vraag een volmondig ja. In december omarmden de rechtbank Rotterdam en de rechtbank Limburg voor het eerst in Nederland het fenomeen van procesafspraken – waarbij de verdediging en het OM de rechtbank een gezamenlijk afdoeningsvoorstel voorleggen.

Lees ook: Rechter staat afspraken met verdachten over straf toe, ‘dit is revolutionair’

Rechter Jacco Janssen stuurde in Rotterdam bij de onderhavige drugssmokkelzaak zelfs nadrukkelijk aan op de totstandkoming van procesafspraken. In de uitspraak wees de rechtbank op de overbelaste strafrechtketen in Nederland en dat procesafspraken, in bepaalde zaken, tot ontlasting van die keten kunnen leiden. Het OM sprak van een „ventiel voor het verstopte strafrechtsysteem” omdat met procesafspraken bepaalde strafzaken sneller en efficiënter kunnen worden afgedaan. De betrokken officieren van justitie werden in het OM-magazine uitgelicht als pioniers.

Lucht vertroebeld

Intussen lijkt de lucht rond procesafspraken vertroebeld. Sinds de door kenners als ‘revolutionair’ bestempelde uitspraken van december wezen de rechtbanken van Amsterdam, Noord-Holland, Noord-Nederland, Overijssel, Zeeland-West-Brabant én het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden gemaakte procesafspraken af. In totaal is de helft van de dertig procesafspraken die dit jaar aan de rechter werden voorgelegd afgewezen, blijkt uit een inventarisatie van NRC via uitsprakenregister van rechtspraak.nl.

Rechtbanken door het land blijken verschillende standpunten te hebben over de procesafspraken, zo valt te lezen in de uitspraken. Sommige rechters lijken het toestaan van een afdoeningsvoorstel principieel niet te zien zitten. Rechters in een Amsterdamse strafzaak stellen dat als ze „worden meegetrokken in een deal” de rechtbank ervoor moet waken dat zij dan „een soort stempelmachine wordt”.

Ik denk wel vijf keer na voor ik dit weer aanga

Mark-Jan Bouwman advocaat

Bij ruim een derde van de afgewezen procesafspraken speelt de te lage straf voor de rechter een grote rol. In een strafzaak waarbij onder meer ritalin-recepten vervalst werden, kwamen verdediging en OM een celstraf overeen van ruim drie maanden (gelijk het voorarrest), plus een taakstraf. De rechter legde drie jaar cel op.

Ook trekken rechters vaak een vermeend voordeel van procesafspraken in twijfel: tijdwinst. Bijna de helft van de afwijzingen gebeurt mede met het argument dat de druk op de justitiële keten er niet door verlicht wordt.

Voor betrokkenen leidt de wisselende houding van rechtbanken rond procesafspraken tot veel onduidelijkheid. „Ik denk de volgende keer wel vijf keer na voordat ik dit weer aanga”, vertelt advocaat Bouwman die betrokken was bij de recentste afwijzing, door de rechtbank Noord-Holland. Bouwman zegt dat hij en het OM voor hun afspraken het raamwerk gebruikten dat elders in Nederland wel door de rechter werd geaccepteerd. „Bij procesafspraken is vereist dat drie partijen willen meedansen. Als die wil alleen aanwezig is bij het OM en de verdediging, houdt het op. In Rotterdam stelde de rechtbank zich op als procesbegeleider die het geheel in goede banen wilde leiden. Hier nam de rechtbank die rol niet op zich.”

De advocaat zegt sinds de uitspraak aardig wat telefoontjes te hebben ontvangen van collega’s. „Men is hier enorm van geschrokken. Bij mijn vakbroeders en zusters is het signaal van de rechters ingedaald: ‘doe dit niet’, bij deze rechtbank moet je niet wezen.”

Gelijkheid in het geding

Voor docent en onderzoeker Laura Peters van de Rijksuniversiteit Groningen, de Nederlandse expert van procesafspraken, toont de recente uitspraak van de rechtbank opnieuw de noodzaak van iets waar zij al ruime voor pleit: wetgeving.

„Het is nu een beetje een chaos. Elk arrondissement is een eigen wiel aan het uitvinden en benadert procesafspraken anders. De wetgever moet aan de slag.” Ze wijst erop dat Nederland nu een van de weinige Europese landen is waar het maken van procesafspraken niet in de wet is opgenomen.

In antwoord op Kamervragen gaf de Justitie en Veiligheid-minister Dilan Yesilgöz (VVD) in maart aan wetgeving niet nodig te vinden. De roep om wetgeving is echter niet verstomd. De procureur-generaal bij de Hoge Raad Edwin Bleichrodt stelde, mede omdat een wettelijke regeling ontbreekt, cassatie in belang der wet in tegen een uitspraak van de rechtbank Limburg van december. Daardoor moet ’s lands hoogste rechter zich nu ook over de vormgeving van procesafspraken buigen. In zijn conclusie wees Bleichrodt in juni op „de grenzen van de rechtsvormende taak” van de Hoge Raad en stelde dat bij zo’n fundamentele ontwikkeling in het strafprocesrecht „de wetgever niet afzijdig kan blijven”.

Procesafsprakenexpert Peters heeft nog een belangrijk argument: het gelijkheidsbeginsel is in het geding. „Er is nu geen heldere procedure en geen helder kader van hoe je in Nederland procesafspraken maakt. Het kan niet zo zijn dat de ene rechtbank het anders aanpakt dan de andere. Je procesmogelijkheden als verdachte moeten van noord tot oost en zuid tot west hetzelfde zijn.”