Marlow Moss is niet zomaar een Mondriaan-imitator

Expositie + documentaire Veel van haar werk is verloren gegaan, maar over Marlow Moss, die Piet Mondriaan beïnvloedde, wordt steeds meer bekend. Er is een nieuwe documentaire en een expositie. „Kunst is net als het leven zelf: altijd in wording.”

Reconstructies van verloren gegane werken van Marlow Moss door Florette Dijkstra op de expositie in M HKA, Antwerpen.
Reconstructies van verloren gegane werken van Marlow Moss door Florette Dijkstra op de expositie in M HKA, Antwerpen. Foto Christine Clinckx

Marlow Moss maakte schilderijen, reliëfs en sculpturen. „Ik ben geen schilder”, is een uitspraak van haar waarmee de pas verschenen documentaire De verdwenen lijnen van Marlow Moss van Fifi Visser en André van der Hout opent. „Ik zie geen vorm. Ik zie alleen ruimte, beweging en licht.”

Toen ik voor het eerst een werk van Marlow Moss zag, was ik verbijsterd. Het schilderij met zwarte, verticale lijnen en een dubbele horizontale lijn, met in de rechterhoek een losgezongen blauw, deed denken aan Mondriaan, maar had een geheel eigen karakter. Wie was Marlow Moss? Waarom had ik nooit eerder werk van haar gezien?

De tentoonstelling Meet Marlow Moss (Kunstverein Amsterdam, 2013) van Sarah Crowner en Larry Bell werd ingeleid door een wervelende beschrijving van kunsthistorica Lucy Howarth, die wel en geen duidelijkheid gaf:

„Marjorie Jewel ‘Marlow’ Moss (1890-1958), ook bekend als Marlow Moss, was een biologische realist, een kluizenaar, een persona non grata, een fenomeen, [...] een amazone.
Ze was een Britse, lesbische, constructivistische kunstenaar. Ze was ook een vrouw, een modernist [...] en een neoplasticist, een leerling van Piet Mondriaan en van Léger.
[...] Tot op heden wordt ze vooral gezien in relatie tot Mondriaan, een context die haar plaatst in de rol van navolger, of erger: ‘imitator’, een benaming die haar enorm te kort doet.”

Hoe ontstaat het beeld dat men heeft van een kunstenaar? Waaruit wordt dit beeld samengesteld en kan het – eenmaal in het collectieve bewustzijn gebeiteld – nog worden herzien? Het beeld dat Mondriaan in afzondering en met haast onmenselijke toewijding tot zijn unieke werk was gekomen, is hardnekkig. Hoe het mij precies had bereikt, is achteraf moeilijk te zeggen. Het zal een combinatie zijn geweest van weergaves in tentoonstellingen, boeken en documentaires. Het was voor mij in ieder geval een verademing om via Marlow Moss te leren dat Mondriaan een enkele leerling had toegelaten en dat hij met Moss correspondeerde, bijvoorbeeld over haar gebruik van een dubbele lijn – iets wat hij na aanvankelijke aarzeling ook zelf ging toepassen. Zijn openheid naar anderen deed niets af aan zijn grootsheid. Ik wilde niet minder maar meer weten van zijn werk, dat door de schilderijen van Moss op een nieuwe manier bekeken en bevraagd kan worden.

Marlow Moss, Compositie met dubbele lijn en blauw vlak (1934, olieverf op canvas , 72,5 × 55 cm)
Foto Christine Clinckx/ M HKA/ Collectie Vleeshal
Foto van Marlow Moss op de expositie in M HKA, Antwerpen.
Foto Christine Clinckx

Afgeserveerd

Het is jammer dat de documentaire De verdwenen lijnen van Marlow Moss geen poging doet te achterhalen waarom Moss op de achtergrond is geraakt. Er is van alles bij voor te stellen: het beeld van de grote, onwankelbare Mondriaan die uniek werk had geleverd, moest ‘heel’ blijven. Moss werd niet gewaardeerd door collega’s en critici die – bewust of niet – niet openstonden voor een vrouw die op een man leek, met een vrouw samenwoonde en er uitgesproken ideeën over kunst op nahield.

„In Parijs had ze denk ik het aanzien dat ze verdiende, daarna werd het minder”, vertelt Florette Dijkstra, schrijver en beeldend kunstenaar die voorkomt in de documentaire. „In Engeland werd ze totaal genegeerd door kunsthistorici en veel kunstenaars, waarschijnlijk omdat ze ‘te abstract’ was voor Engelse begrippen en daarmee concurreerde met de Engelse helden Hepworth, Nicholson en Moore. Dat heeft een eerste grote ‘stilte’ veroorzaakt. Ik denk zeker dat je gelijk hebt met de cultus rond Mondriaan: Moss is geweerd uit de meeste boeken over Mondriaan en De Stijl. Als ze al wordt genoemd, wordt ze snel afgeserveerd. Haar lot is natuurlijk ook het lot van veel vrouwen in de beeldende kunst. Pas de laatste twee, drie jaar zijn er grote tentoonstellingen over vrouwelijke kunstenaars. En dan mag je hopen dat Moss op den duur haar plek niet alleen tussen de ‘vrouwen’ maar ook weer tussen de ‘mannen’ mag innemen, zoals destijds in Parijs.”

Marlow Moss is geweerd uit de meeste boeken over Mondriaan en De Stijl

Florette Dijkstra kunstenaar

Grotendeels vernietigd

Uit de documentaire wordt in ieder geval duidelijk dat er inmiddels zo weinig werk van Moss beschikbaar is, dat het misschien wel onmogelijk is haar de plek in de kunstgeschiedenis te geven die ze verdient. Het werk is grotendeels vernietigd in de oorlog. Verdwenen na een transport. Onrechtmatig verkocht. Onder erbarmelijke omstandigheden opgeslagen in een meubelopslagplaats in Zwitserland. Weggegooid, toen de rekeningen voor de opslag niet meer werden voldaan. Alles is waarschijnlijk en niets is zeker.

Niet Marlow Moss, maar de vragen rond haar werk en leven hebben dan ook de hoofdrol in De verdwenen lijnen van Marlow Moss. Bij het kijken naar de film worden het er, frustrerend genoeg, alleen maar meer. Een van de sprekers die iets zou moeten toelichten over Moss is Andreas Oosthoek. Er wordt over hem alleen gemeld dat hij erfgenaam is, wat omstreden lijkt.

Lees ook: Het geheim van Mondriaans Victory Boogie Woogie

Oosthoek heeft een koffer van Moss, die in de documentaire een glansrol heeft. Er komen schetsen en tekeningen van Moss uit tevoorschijn. Hij vond de koffer een paar jaar geleden in de garage, zegt hij tegen Lucy Howarth. Wanneer hij er nonchalant een brief van Mondriaan uit trekt, vraagt ze verschrikt of hij geen handschoenen nodig heeft.

Veranderen

Het is vast geen toeval dat de enkelen die zich hebben gewaagd aan een verhaal over Marlow Moss aanvankelijk kunstenaars zijn. Zij lieten zich niet afschrikken door de onmogelijkheid een overzicht te krijgen van haar werk, maar werden daar juist door gefascineerd en gaven er een eigen draai aan. Het ontbreken gaf ruimte voor mogelijkheden. Het nastreven van een wordingsproces past mooi bij wat Moss zelf beoogde, zoals blijkt uit een tekst van romanschrijver Netty Nijhoff – echtgenote van dichter Martinus Nijhoff – die jaren met Marlow Moss heeft samengeleefd:

„In tegenstelling tot Mondriaan, voor wie zelfs de magere bomen langs de Parijse boulevards nog te veel natuur waren, woonde Marlow bij voorkeur buiten. In Gauciel en na de oorlog in Cornwall, werkte ze dagelijks in haar tuin, om aan den lijve te ervaren dat het geheim van de vorm niet de vorm is, maar het voortdurend veranderen van de vorm. Dit voortdurend veranderen noemde ze het vitale proces van becoming.”

Boeken van kunsthistorici als Lucy Howarth (2019) baseren zich voor een groot deel op het meerjarige en baanbrekende onderzoek van Florette Dijkstra (1963), die uit de behoefte een overzicht van het oeuvre van Moss te krijgen, in 1994 reconstructies begon te maken van werken van Moss – ook wanneer die alleen nog maar als zwart-witfoto of beschrijving bestonden. Er wordt vaak naar Dijkstra’s werk verwezen en zelfs gebruikgemaakt van haar reconstructies als illustraties in bijvoorbeeld het boek van Howarth.

Florette Dijkstra, reconstructie van ‘Eivormige en cylindrische vorm’ van Marlow Moss.

Foto Florette Dijkstra

In het M HKA hangt het overzicht van Dijkstra’s reconstructies tot nu toe, een indrukwekkende verzameling. Ik merk dat ik aarzel, wanneer ik voor de wand sta – ongelukkig genoeg onderbroken door een pilaar van het museumgebouw. Is dit in de eerste plaats het werk van Dijkstra of van Moss? Of zie ik hier een ontmoeting van twee kunstenaars? Het is de kracht van Dijkstra dat ze de toeschouwer laat bungelen tussen representatie en origineel, interpretatie en feitelijkheid. Ze geeft geen uitsluitsel maar laat de lacunes van de (kunst)geschiedenis hun werk doen.

Louter kleurvlakken

Het is pijnlijk om de gedachte toe te laten dat maar een klein deel van wat er door Dijkstra wordt weergegeven, nog bestaat. Tegelijkertijd is het bijzonder om de ontwikkeling van het levenswerk van Moss te kunnen overzien. Dijkstra: „Na haar studieperiode begint ze met het maken van vrij statische schilderijen, geïnspireerd door werk van Mondriaan. Op zoek naar ‘beweging’ in haar werk, verdubbelt ze lijnen, waarmee ze op haar beurt Mondriaan inspireert. Nog meer beweging bereikt ze door de kleurvlakken en lijnen in haar schilderijen vrij van elkaar te plaatsen. In de reliëfs die volgen is alle kleur vervangen door wit en hebben de lijnen plaatsgemaakt voor schaduwen. De objecten die Moss in de loop van haar leven maakt, laten op allerlei manieren haar verlangen naar ruimtelijkheid en beweging zien. Het licht dat op de objecten valt en de schaduwen die ze afwerpen, lijken dat verlangen in te lossen. In haar laatste twee levensjaren maakt Moss een reeks prachtige schilderijen met louter kleurvlakken.”

Het is dankzij het onderzoek van Dijkstra dat er in 1994 een tentoonstelling werd gehouden in Arnhem, waarbij haar boek Marlow Moss: constructiviste + het reconstructieproject verscheen. Hierin wordt voor het eerst een poging gedaan leven en werk van Marlow Moss in kaart te brengen. Daarop volgde De voorgeschiedenis (De Kleine Kapaciteit, 1997) met meer persoonlijke verhalen en associatieve gedachten naar aanleiding van ontdekkingen en doodlopende sporen rond Marlow Moss. Mooi en bedachtzaam geschreven, laat Dijkstra – die werkt aan een nieuw boek over haar zoektocht – ruimte voor tegenstrijdigheden en onduidelijke verhaallijnen.

Marlow Moss, Untitled (1950, aquarel op papier, 21,3 × 27,8 cm)
Courtesy Andreas Oosthoek, Middelburg
Marlow Moss, Untitled (potlood en aquarel op papier, 25,4 × 20,2 cm)
Courtesy Andreas Oosthoek, Middelburg
Marlow Moss, Untitled (1950, aquarel op papier, 21,3 × 27,8 cm)
Courtesy Andreas Oosthoek, Middelburg

Geruchten

Het verhaal van Marlow Moss is misschien vooral het verhaal van de omgang met haar werk en kunst in het algemeen, het maken van geschiedenis. Elke zin bouwt eraan mee, maar doet ook afbreuk aan de mythe van Moss als ongrijpbare, aan alle categorieën ontsnapte kunstenaar. Een versie schrijven is ook alle andere versies uitsluiten. Het is een spagaat waar Riet Wijnen een kern van heeft gemaakt in de prachtige biografie Marlow Moss (Kunstverein Publishing, 2013) die ook een anti-biografie genoemd zou kunnen worden – een term die Dijkstra gebruikt om haar eigen De Voorgeschiedenis in te leiden.

Voortbouwend op wat Florette Dijkstra boven water heeft gehaald over Moss, en de gedachte dat het schrijven van kunstgeschiedenis ook vragen en tegenstrijdigheden mag bevatten, wordt er geen poging gedaan een enkel, kloppend verhaal te vertellen. Elkaar tegensprekende ‘feiten’ staan naast geruchten, aantekeningen naast fragmenten uit brieven.

Een strenge kunsthistoricus zou dit werk kunnen afdoen als de schets van een biografie waarin alle orde nog moet worden aangebracht. Het is de geest van de kunstenaar die ervoor heeft gekozen om juist het gebrek aan zekerheid rondom leven en werk van Moss als uitgangspunt te nemen. In een groter verband eist de kunstenaar een plek op voor een nieuw soort schrijven over kunst: niet alles hoeft feitelijk te kloppen, om er toch over te kunnen schrijven. Indrukken, geruchten en mythes zijn ook deel van hoe kunst wordt beleefd.

Mooi gecomponeerd, leest elke pagina als een gedicht:

She had several names:
Marjorie Jewel Moss
Marjorie Jewell Moss
Marjorie Moss
Marlow Moss
Miss Moss
Miss Mug
Moss
La Poupée
the bird
David & The Bird

Koffer

De kleine archieftentoonstelling in M HKA toont behalve De verdwenen lijnen van Marlow Moss en de reconstructies van Florette Dijkstra (onderdeel van Het Marlow Moss Project), de koffer van Marlow Moss met onder meer losse lijntekeningen in inkt, die volumes en lichamelijkheid benaderen. Ook hangt er een schilderij, Compositie met dubbele lijn en blauw vlak (1934), een bruikleen van De Vleeshal in Middelburg. Dit werk zou jaren ongeliefd op een gemeentekantoor hebben gehangen. Bij navraag bleek het tussen kast en muur te zijn geschoven.

Tot mijn ontroering herken ik het werk dat ik in 2013 heb gezien bij Kunstverein – mijn eerste ontmoeting met Moss. Ik zie in Compositie met dubbele lijn en blauw vlak inmiddels meer dan een vage gelijkenis met Mondriaan. Het blauw is niet losgezongen maar maakt onderdeel uit van een aantrekken en afstoten. De dubbele lijn lijkt het werk uit elkaar te duwen en is een ode aan beweging, het worden zelf.

Ik zie wat Moss schrijft in een inleiding op haar werk: „Net als de natuur is kunst altijd scheppend en nooit herhalend. En elke vorm van betekenis komt maar één keer voor en is uniek. Voor mij is kunst net als het leven zelf: altijd in wording.”

Archiefpresentatie Marlow Moss, t/m 21 augustus in het M HKA, Antwerpen. Inl: muhka.be Meer over Florette Dijkstra en het Marlow Moss Project: florettedijkstra.nl De documentaire De verdwenen lijnen van Marlow Moss is o.a. te zien in het M KHA. Inl: haakenvisser.com