Het moet goed én snel: hoe houdt het kabinet de laagste inkomens overeind?

Koopkrachtreparaties De fractievoorzitters van VVD, D66, CDA en ChristenUnie praten deze donderdag over koopkrachtreparaties. Een bekend ritueel, in aanloop naar Prinsjesdag. Maar de context is ongekend.

Marktonderzoeker GfK stelde vast dat de supermarktprijzen in minder dan een jaar tijd met bijna 20 procent zijn gestegen.
Marktonderzoeker GfK stelde vast dat de supermarktprijzen in minder dan een jaar tijd met bijna 20 procent zijn gestegen. Foto Egbert Hartman/ANP

Het moet goed én het moet snel. De komende twee weken proberen de coalitiepartijen van Rutte IV een oplossing te vinden om de koopkracht van miljoenen Nederlanders te verbeteren. Hoe houdt het kabinet de laagste inkomens overeind? Kan er iets geregeld worden voor de middeninkomens, die ook massaal in de problemen dreigen te komen? En moeten bedrijven en vermogenden, die de afgelopen maanden beduidend beter zijn doorgekomen, daarvoor de rekening betalen?

Dat zijn fundamentele politieke vragen waarover in de coalitie totaal verschillend wordt gedacht. Donderdag komen de fractieleiders van VVD, D66, CDA en ChristenUnie voor het eerst sinds het begin van het zomerreces samen. Eind volgende week komt het Centraal Planbureau met zijn eerste economische vooruitzichten. Daarna dringt de tijd: 26 augustus moet de coalitie eruit zijn. Dat is de deadline voor de begroting die in september, op Prinsjesdag, gepresenteerd wordt.

Spot is er dit jaar niet bij

Het gesleutel aan de koopkracht in de weken vóór Prinsjesdag wordt buiten de Haagse binnenwereld vaak spottend bekeken: een opeenstapeling van minieme aanpassingen in stelsels en toeslagen, vooral bedoeld zodat het kabinet kan zeggen dat vrijwel elke groep er, op papier, op vooruitgaat.

Spot is er dit jaar niet bij: koopkrachtverbetering is voor veel huishoudens bittere noodzaak geworden. Woensdag stelde marktonderzoeker GfK vast dat de supermarktprijzen in minder dan een jaar tijd flink zijn gestegen, in een steekproef kwam dat zelfs tot bijna 20 procent bij een select boodschappenmandje. Gezinnen zijn honderden euro’s per jaar meer kwijt.

En dat valt nog mee naast de grootste klap: de door het dak geschoten energieprijzen. Die worden voor steeds meer mensen voelbaar nu hun energiecontracten aflopen en nieuwe contracten honderden euro’s duurder uitvallen. Doorsnee contracten stijgen van 2.000 euro naar 5.000 euro per jaar. De grootste problemen worden in de winter verwacht, maar energiebedrijven zien het aantal klanten dat de rekening niet kan betalen nu al toenemen.

Lees ookCompenseer stroomnota via teruggave energietaks

Uitschieter in Europa

De inflatie kwam in juli voor het eerste sinds 1975 uit boven de 10 procent. Zelfs binnen Europa is Nederland daarmee een uitschieter.

Dat valt onder meer te verklaren doordat Nederland bovengemiddeld afhankelijk is van gas en doordat de energiemarkt hier verder geliberaliseerd is dan in andere landen, waardoor leveranciers hoge prijzen sneller aan klanten kunnen doorberekenen, zonder overheidsbeperkingen.

Doordat de Nederlandse regering zichzelf zo op afstand heeft gezet, is het nu ook moeilijker om in te grijpen. De Franse overheid reageerde in juli op de energiecrisis door monopolist EDF, dat al grotendeels in handen van de staat was, van de beurs te halen en weer volledig te nationaliseren. Zo’n reddingsoperatie is in Nederland, met een veelheid aan particuliere bedrijven, onwaarschijnlijk.

Wat dan wel? Een voor de hand liggende oplossing, zo valt te horen in de coalitie, is een verlenging van de lage btw op energie. Dat is een van de makkelijkste knoppen om aan te draaien, met een direct effect. De kosten zijn bovendien beperkt, juist door de hoge energieprijzen: die zijn namelijk zo hoog, dat de overheid zelfs met een laag btw-tarief nog steeds veel inkomsten ophaalt.

Nadeel van zo’n btw-verlaging: het is schieten met hagel. Toen het kabinet in het voorjaar de btw op energie verlaagde, profiteerden hoge inkomens méér dan lage inkomens, omdat de hoogste inkomens meer energie verbruiken. Een alternatief is iedereen een gelijke korting te geven op de energiebelasting. Ook dat is eerder dit jaar gedaan.

Lees ook Mogelijk 1,2 mijoen huishoudens in financiële problemen

Huiswerk genoeg

Het afgelopen jaar heeft het kabinet al voor zeker 6,5 miljard euro aan extra maatregelen aangekondigd: naast de btw-verlaging en belastingkorting gaat dat geld onder andere naar een energietoeslag van 1.300 euro voor 800.000 huishoudens. Als de oppositie aandrong op meer actie, wees het kabinet erop dat de meeste wijzigingen alleen op jaarbasis, dus vanaf 1 januari, zijn in te voeren.

Het zijn precies die wijzigingen waarover de coalitie deze weken moet beslissen. Zo kan het kabinet het minimumloon en de uitkeringen sneller of verder verhogen, of een extra belasting opleggen aan bedrijven die de afgelopen jaren grote winsten boekten om met dat geld nog meer steun te betalen. De coalitiepartijen hebben zich eerder positief over zo’n ‘solidariteitsheffing’ uitgesproken, maar er is nog geen concreet plan voor.

Deze donderdag staat nog een ander punt op de agenda: het zwaarder belasten van vermogende Nederlanders om de belasting op arbeid te verlagen, zoals een groep ambtenaren onlangs voorstelde. Een lagere belasting op werk kan veel huishoudens helpen, maar vermogens extra belasten ligt gevoelig in de coalitie. Dat geldt nog meer voor een andere maatregel die tot veel extra inkomsten kan leiden: de winstbelasting voor bedrijven verzwaren, een lastig punt voor met name de VVD.

Grote vragen – en de tijd dringt.

Correctie (11 augustus): Alle coalitiepartijen hebben het idee voor een solidariteitsheffing gesteund, niet alleen de ChristenUnie. Dat is aangepast.