Hebben Russen het recht om als toerist in Europa te zijn?

Reisrestricties Estland en Finland roepen de Europese Unie op Russen geen toeristenvisa meer te verstrekken. ‘Europa bezoeken is een privilege, geen mensenrecht.’

Russen worden gecontroleerd bij de Finse grens.
Russen worden gecontroleerd bij de Finse grens. Foto Alessandro Rampazzo/AFP

„Merkwaardig”, noemde de Estse minister van Buitenlandse Zaken het vorige maand, „hoe massa’s Russische toeristen het Louvre kunnen bezoeken in de schoolvakantie, terwijl in Oekraïne kinderen worden vermoord. Een moreel uitzichtloze situatie”, noemde Urmas Reinsalu het toen nog.

Intussen probeert Estland deze situatie te veranderen door Europese steun te vinden voor het weren van Russische toeristen. Dinsdag twitterde de Estse premier Kaja Kallas: „Europa bezoeken is een privilege, geen mensenrecht.” De Finse premier Sanna Marin viel haar op televisie bij: „Het is niet eerlijk dat, terwijl Rusland een agressieve en brute oorlog voert in Europa, Russen een normaal leven kunnen hebben, in Europa kunnen reizen, toeristen kunnen zijn.”

De Oekraïense president riep deze week ook al op tot een totale visumstop: Russen moeten gedwongen worden „in hun eigen wereld te leven tot ze hun filosofie veranderen”, zei Volodymyr Zelensky tegen The Washington Post. Volgens hem kan de hele Russische bevolking verantwoordelijk worden gehouden voor de oorlog in zijn land. „De [Russische] bevolking koos deze regering en verzet zich niet.”

Het is niet zo dat Russische toeristen nu ongehinderd de EU in kunnen: vlieg- en treinverkeer tussen Rusland en Europa is al direct na de Russische inval in Oekraïne in februari stilgelegd. Maar Finland en Estland delen net als Letland, Litouwen en Polen een landgrens met Rusland. Die kunnen Russen met een toeristenvisum van elk willekeurig EU-land volgens het Verdrag van Schengen gewoon per auto of touringcar oversteken.

Soepeler grensrestricties

Dat gebeurt in toenemende mate sinds Rusland halverwege juli zelf zijn coronagrensrestricties heeft versoepeld. Er komen nu naar verluidt hele busladingen uit Sint Peterburg shoppen om de handelssancties te omzeilen. Plus horden toeristen die de Finse luchthavens gebruiken voor een vakantie elders in Europa, vooral in Griekenland en Spanje.

Letland en Estland verstrekken sinds deze maand nagenoeg geen visa meer aan Russische burgers, maar Finland vreest dat het onvoldoende juridische basis heeft om visa te weigeren op basis van nationaliteit. Vandaar de noodkreet richting Brussel. De kwestie staat eind augustus informeel op de agenda van de EU-ministers van Buitenlandse Zaken, en formeel op de volgende EU-top in oktober.

De EU verbiedt alleen visa te verlenen aan Russen op de sanctielijst, en is niet van plan de visarestricties uit te breiden naar alle Russen. Er zullen altijd mensen zijn aan wie visa moeten worden verstrekt, zoals humanitaire gevallen, familieleden, journalisten en dissidenten, aldus een woordvoerder van de Europese Commissie. Maar volgens de Commissie hebben lidstaten enige speelruimte bij het toekennen van toeristenvisa.

Zo suggereerde de Finse minister van Buitenlandse Zaken Pekka Haavisto dat Finland simpelweg minder visa kan verstrekken en bovendien prioriteit kan geven aan visa voor gezinshereniging en studenten, ten koste van toeristenvisa. Er kwamen sinds Rusland in juli zijn coronabeleid versoepelde tot 30 procent meer Russen de grens over dan in het voorjaar, maar nog altijd veel minder dan vóór de pandemie. In juli 2019 telde Finland bijna 950.000 overstekende Russen, in juli van dit jaar slechts 185.000.

Lees ook deze reportage: Geen Russisch zomernachtfeest meer in de Finse grensstad Savonlinna

Van hen heeft overigens maar een fractie een Fins toeristenvisum in handen. Verreweg de meeste Russen komen Finland binnen met een Schengenvisum van een ander EU-land. Met een Schengenvisum mag je negentig dagen tussen alle 26 landen van het Schengengebied reizen, dus de individuele speelruimte van EU-lidstaten blijft beperkt.

Nederland verstrekt sinds 27 april „helaas” geen toeristenvisa meer aan Russen wegens personeelstekort op de ambassade. Buitenlandse Zaken benadrukt dat het geen strafmaatregel is, maar het gevolg van de Russische uitzetting van een deel van de ambassadestaf. Eerder kreeg de ambassade wekelijks zo’n honderdvijftig aanvragen voor kort verblijf. Nu behandelt het alleen nog aanvragen op „zwaarwegende humanitaire gronden, bijvoorbeeld als iemand om politieke redenen het land moet verlaten”.

Vóór de personeelsproblemen wierp het Nederlandse coronabeleid trouwens al een drempel op. Nederland eist een vaccinatiebewijs en accepteert het Russische vaccin Spoetnik V niet. Griekenland doet dat wel. Griekenland is misschien niet geheel toevallig ook deze zomer een populair reisdoel voor Russen. Nog veel populairder dan EU-landen zijn overigens Turkije, nog wel te bereiken met een directe vlucht, en voormalige Sovjetrepublieken. Rijke Russen verkiezen vaak de Verenigde Arabische Emiraten.

Frankrijk en Duitsland

Russen kunnen ook op vakantie naar Frankrijk. Ze hoeven daar momenteel zelfs geen vaccinatiebewijs te laten zien. Dus in theorie kunnen Russen, bijvoorbeeld na een vlucht vanuit Tallinn, en masse het Louvre bezoeken. Twee Russische vrouwen die onlangs het kasteel in Vincennes, nabij Parijs, wilden zien, werden echter geweigerd op grond van een Frans verbod voor Russen op legerbases. De veertiende-eeuwse burcht is immers feitelijk een militair object. Een van de vrouwen is een 31-jarige journalist die Rusland vijf maanden geleden verliet omdat ze tegen de oorlog in Oekraïne is. Frankrijk heeft inmiddels erkend dat de regels in dit geval te strikt zijn toegepast.

Angst voor spionage of aanslagen speelt mogelijk in andere landen ook een rol bij het visumbeleid. In de visarichtlijnen die de Europese Commissie in mei publiceerde werden EU-lidstaten gemaand „grondig te onderzoeken of aanvragers een gevaar voor de openbare orde, de binnenlandse veiligheid of de internationale betrekkingen” kunnen vormen. Hoeveel visa-aanvragen sinds februari zijn afgewezen, is onbekend.

In Duitsland blijven Russen welkom. Het zegt geen restrictief visumbeleid te voeren en verstrekte tussen maart en juli aan 14.237 Russen een visum voor Duitsland – bijna tweemaal zoveel als in het coronajaar 2021 (maar slechts een tiende van het aantal in 2019 – vóór corona). „We moeten niet de hele Russische samenleving verdacht maken”, zei Nils Schmid, parlementariër van regeringspartij SPD, tegen de Süddeutsche Zeitung. Dat zou niet te rechtvaardigen zijn, noch in Duitslands belang, „omdat een politieke omwenteling in Rusland uiteindelijk ook door de lokale bevolking moet worden gesteund”. Ulrich Lechte, van coalitiepartij FDP voegt daaraan toe: „We willen geen nieuw IJzeren Gordijn ophangen.”

Te laat, als je de woordvoerder van Poetin moet geloven. Hij noemde de oproepen tot een visumstop „vijandig” en „krankzinnig” en zei dat ze leken op geluiden „die we letterlijk tachtig jaar geleden hoorden uit bepaalde landen in het hart van Europa”. De voormalige Russische president Dmitri Medvedev vergeleek Zelensky in reactie op zijn oproep minder omslachtig met Adolf Hitler.

Volgens de Kremlin-woordvoerder zullen Europese landen binnenkort wel bijtrekken door de hoge energieprijzen. „Europese landen die Rusland proberen te straffen, betalen zelf de rekening.”

Dat kunnen Finse winkeliers in Lappeenranta, in het zuidoosten van Finland, beamen. Voor de pandemie gaven Russen daar dagelijks een miljoen euro per dag uit. Winkeliers zijn er voorbereid op de vraag van door sancties getroffen Russen: de zware zakken suiker en koffie staan klaar. Een lokale winkelier vlakbij de Russische grens noemde een visumstop tegenover AFP „het meest absurde idee ooit”. Immers: „Het creëert een enorm probleem voor ons. En wat winnen we door het isoleren van gewone Russen?”

‘Russen die worden blootgesteld aan het Westen steunen de invasie niet’

Almaz Ajoepov. Foto privécollectie

Almaz Ajoepov (36) is net druk in een Moskouse sportschool maar wil wel even Whatsappen. „Dit onderwerp is belangrijker dan een mooie biceps.” Afgelopen anderhalve maand was hij met zijn vrouw op een toeristenvisum in Europa – eerst op vakantie, daarna naar Letland om zijn bedrijf daarheen te verhuizen. Hij heeft een startup in duurzaamheid, als ontwikkelaar van een gepatenteerd product dat het brandstofverbruik in auto’s tot 5 procent vermindert.

Toegang tot Europa is belangrijk, stelt hij. Ook voor Europa zelf: „Russen die worden blootgesteld aan het Westen, via reizen, onderwijs of nieuws, die steunen de invasie niet. Poetin vindt zijn steun onder lager opgeleide mensen die het land nooit verlaten.” Zelf studeerde Ajoepov aan Columbia in New York. „Door Russen de toegang te ontzeggen tot diensten als Netflix, Gmail en nieuwsmedia, vermindert de blootstelling aan de westerse waarden. Hierdoor loopt het aantal voorstanders van vrijheid en democratie in Rusland drastisch terug.” Omdat zijn creditcard in het Westen is geblokkeerd, is hij zijn New York Times-abonnement kwijt.

Ajoepov heeft advies voor de Nederlandse beleidsmakers: „Verdeel en heers: Mensen die zich actief tegen de oorlog verzetten, moeten worden gesteund, en mensen die samenwerken gestraft. Dit geeft Russen de kans over te lopen: veel mensen die nu te kampen hebben met de sancties zijn gedwongen om het regime steunen: ze kunnen nergens anders naartoe.” Vergeet niet, benadrukt Ajoepov, „Rusland is geen democratie, er is nog nooit een volledig vrije verkiezing geweest. Het volk heeft geen enkele representatie in de staat.” Hij zag de voordelen van visa bij zijn vrouw. „Nu ze voor de eerste keer in Europa is geweest heeft ze gezien dat het veel effectiever wordt bestuurd, nu wil ze dat ook voor Rusland. Zonder bezoek was ze geen voorstander van het westerse systeem geworden. Ze had geen idee hoeveel beter het leven daar is. ”

‘De Duitsers moesten betalen, nu ook de Russen’

De Russin Anna Sirne en haar vriendin, op een bankje bij het Van Gogh Museum. Foto Walter Herfst

Anna Sirne (45) zit in de zon op een bankje bij het Van Gogh Museum in Amsterdam. Naast haar de dochter van een vriendin (15), ze praten zachtjes Russisch. Als NRC vraagt waar ze vandaan komen zegt Sirne eerst „Portugal”, maar ze corrigeert zich snel. Ze is geboren in de West-Siberische stad Omsk, hoewel ze dat het liefst tegen zo min mogelijk mensen zegt. „Ik haat Rusland, ik haat alles aan Rusland.”

Sirne is IT-specialist in Duitsland. Ze kwam daar al jaren geleden aan, „in hoop op een beter leven”.

Bang dat eventuele visarestricties haar in de weg zullen zitten is ze niet, ze heeft een Duitse verblijfsvergunning. De oproep van Zelensky om Russen geen Schengenvisum meer te geven moedigt ze zelfs aan. „Ik kan niet objectief zijn”, zegt ze. „Want ik kan hun kranten lezen. Het is een walgelijk land vol intolerantie, discriminatie en geweld tegen iedereen die er niet uitziet zoals ik. De oorlog is de verantwoordelijkheid van alle mensen daar.”

Sirnes moeder is Oekraïens, hoewel zij ook geboren is in Omsk. Haar grootmoeder komt uit Dnipro. Met haar moeder en broer, die nog in Rusland zijn, praat ze zo min mogelijk over de oorlog. „Mijn broer zegt gewoon: ‘Shit happens.’ Maar dat is als je je sleutels thuis vergeet. Dit is een tragedie. Ik weet niet of ze het niet snappen of niet willen snappen – Omsk is ver van de Oekraïense grens vandaan. Maar na de oorlog sleep ik hem mee naar Kiev, dan moet hij helpen opbouwen. Dan kan hij zien wat daar is aangericht.”

Wrang vindt Sirne het niet als de Russen de kans zou worden ontnomen naar Europa te gaan, terwijl zij daar zelf wel gebruik van heeft gemaakt. „Zij zijn verantwoordelijk en zij moeten betalen. Ik ken de geschiedenis. De Duitsers moesten betalen, nu moeten de Russen betalen.”

‘Sancties moet je tegen landen instellen, niet tegen mensen’

Kirill Khattojev: „Ik praat niet graag Russisch. Zeker niet op plekken die zo druk zijn.”

Kirill Khattojev (41) is een Russische lhbt-activist uit Moskou. Bij het paleis op de Dam fluistert hij: „Ik praat niet graag Russisch. Zeker niet op plekken die zo druk zijn.” Hij zegt geen reacties te willen uitlokken, noch van Nederlanders noch van Russen.

In september 2017 sprak hij zich tegenover Britse en Braziliaanse media uit over de Russische anti-homopropagandawet. Volgens Khattojev had Rusland vanwege die wet geen recht om het WK Voetbal te organiseren in 2018. Kort daarna werd hij opgepakt en zat hij vijf dagen in een cel, zonder eten en zonder aanklacht. Zodra hij werd vrijgelaten, besloot hij te vluchten. Een Europees visum had hij nog, van een reis naar een muntenbeurs een paar maanden eerder. In Nederland vroeg hij asiel aan. Na drie jaar in de procedure werd zijn asielclaim, op grond van zijn geaardheid, erkend. Sinds 2020 is hij statushouder.

De oproep van Zelensky om de Russen geen Europese visa te verlenen veroordeelt hij hard. „Sancties moet je tegen landen instellen, niet tegen de mensen. Zelensky gaat daar helemaal niet over. Europa heeft eigen rechten en wetten. Zo’n uitspraak, om mensen in hun vrijheden te beperken, doet me denken dat hij geen haar beter is dan Poetin.”

De grootste slachtoffers van een verbod op inreizen zouden trans personen zijn, stelt Khattojev. „Poetin zegt dat zijn land geen ‘transformers’ nodig heeft, zo noemt hij hen, hij ziet ze als het ergste van het ergste. Hij vind ze erger dan een pedofiel en veel inwoners zijn het met hem eens. Europa zou juist zijn hand naar deze groep uit moeten steken. Trans personen zijn echt heel erg kwetsbaar.”

Simone Peek