Gemeenten: kabinet moet ons niet dwingen asielzoekers op te vangen

Asielzoekers Het kabinet wil sneller opvangplekken voor asielzoekers, en neemt de regie over van gemeenten. Die zijn daar niet blij mee.

Grote drukte vorige maand bij het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel.
Grote drukte vorige maand bij het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel. Foto Kees van de Veen

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft kritiek op het kabinetsbesluit om gemeenten te dwingen asielzoekers op te vangen. „Dwang is nooit goed voor het draagvlak”, zegt een woordvoerder. „Er zijn gemeenten die geen of weinig asielzoekers opvangen. Daar mopperen andere gemeenten ook over die wél een steentje bijdragen. Maar met deze maatregel schakel je de colleges en gemeenteraden uit. Wij willen niet dat het democratisch proces doorbroken wordt”, aldus de woordvoerder van de VNG.

Gemeenten die weigeren asielzoekers op te vangen omdat hun bestemmingsplan de toewijzing van opvanglocaties niet toestaat, kunnen nu alsnog door het kabinet gedwongen worden. Dat kan via een ‘omgevingsvergunning’ die het Rijk verleent en waarmee een bestemmingsplan omzeild kan worden.

Het tekort aan opvangplekken is zo groot geworden, dat het kabinet deze week besloot zélf de regie te nemen in het aanwijzen van opvangplekken. In een brief aan de Tweede Kamer schreven staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie, VVD) en minister Hugo de Jonge (Volkshuisvesting, CDA) dat het kabinet al twee locaties op het oog heeft, waar in totaal duizend asielzoekers kunnen worden opgevangen. Het is nog onbekend om welke gemeenten het gaat.

Dat het kabinet deze maatregel neemt, is bijzonder. Vooralsnog liet het kabinet de regie wel aan gemeenten. Maar het tekort loopt alleen maar op. De situatie is nu „nauwelijks houdbaar”, schrijven Van der Burg en De Jonge.

Wet komt te laat

Het kabinet werkte al langer aan een voorstel waarmee gemeenten een wettelijke opvangtaak zouden krijgen, maar de verwachting is dat die wet pas volgend jaar zal ingaan – mits er genoeg steun voor is. En dat is te laat. Het kabinet „ziet zich genoodzaakt”, schrijven staatssecretaris Van der Burg en minister De Jonge, om een ander instrument in te zetten: het Ruimtelijk ordening instrumentarium.

Met deze maatregel kan het kabinet de vergunningsverlening overnemen, waardoor gebouwen die eigendom zijn van de Rijksoverheid omgezet kunnen worden in een opvangcentrum – zelfs „wanneer lokaal bestuurlijk draagvlak ontbreekt”. Ook zou het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) panden kunnen kopen om die vervolgens aan te merken als asielzoekerscentrum.

Het kabinet wil eerst in gesprek met gemeenten. Dwang is een uiterste middel. Maar in de brief van staatssecretaris Van der Burg en minister De Jonge stond ook: „Van uitstel of afstel kan ditmaal geen sprake zijn.” Met andere woorden: als de overheid een opvangcentrum in de gemeente wil, dan komt dat er.

Een goed idee, vindt Peter Rodrigues, hoogleraar Asielrecht aan de Universiteit Leiden. „De Europese opvangrichtlijnen komen in het gedrang. Het kabinet heeft het tekort inmiddels benoemd als nationale crisis. Dan moet je alle instrumenten inzetten. Deze regel geeft gemeenten de mogelijkheid om lokale bezwaren voor het nationale belang te negeren. Dit betekent niet dat het Rijk gemeenten die weinig bijdragen rücksichtslos zal dwingen.”

We kunnen niet wachten tot iedereen terug is van reces

Hubert Bruls Veiligheidsberaad

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) is niet blij met de nieuwe maatregel. „Wij hebben gezegd: zorg dat er een structurele oplossing komt”, zegt de woordvoerder. „Twee jaar geleden kwamen gemeenten met een plan voor de flexibilisering van de Asielketen, daar is nog niks mee gebeurd.”

Gemeenten doen volgens de VNG al veel, in de afgelopen tijd zijn er vijfduizend noodopvangplekken gerealiseerd door de veiligheidsregio’s. Afgelopen maandag, tijdens een bijeenkomst van het kabinet met het Veiligheidsberaad, waarin 25 burgemeesters samenkomen, werden de veiligheidsregio’s verzocht nog eens 5.600 opvangplekken te verzorgen. Het Veiligheidsberaad gaf toen aan dat gemeenten al tegen hun grenzen aanlopen.

Al maandenlang slapen er tientallen, soms honderden mensen onder erbarmelijke omstandigheden bij het aanmeldingscentrum in Ter Apel. Het COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers) komt duizenden plekken tekort om asielzoekers te huisvesten. Dat komt onder meer door het al bestaande tekort aan woningen in Nederland. Daardoor blijven bijna zestienduizend statushouders in asielzoekerscentra, omdat ze niet kunnen doorstromen.

„Het kabinet is zelf verantwoordelijk voor deze crisis”, zegt hoogleraar Rodrigues. „Toen zich minder asielzoekers meldden, verdwenen opvangcentra. Zo ontstaan tekorten als er meer asielaanvragen zijn. Het kabinet zou een buffer moeten aanhouden.”

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten wil een structurele oplossing.

Hubert Bruls, burgemeester van de Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad, toonde zich maandag ongeduldig. „Er gebeurt wel wat, maar echte beslissingen zijn nog niet genomen. We kunnen niet wachten tot iedereen terug is van reces”, aldus Bruls.

Voor commentaar op het kabinetsbesluit om nu zelf de regie te nemen, was Bruls niet meer bereikbaar. Hij is nu op vakantie. Dat geldt, blijkt uit een rondgang, voor meer betrokken bestuurders in diverse gemeenten. Een woordvoerder van de gemeente Delft verklaart: „Vanwege het zomerreces heeft ons gemeentebestuur hier nog geen standpunt over in kunnen nemen.”