Opinie

Weer is Europa speelbord in clash tussen grootmachten

In Europa

‘We leven in een tijd waarin je het gevoel hebt dat de grond onder je voeten vandaan zakt. Tussen de twee helften van de wereld, tussen twee beschavingen waarvan de leiders elkaar uitdagen als homerische helden, aarzelt het lot en struikelt het naar de toekomst.”

Dit schreef de Franse oud-premier Paul Reynaud in 1951, aan het begin van de Koude Oorlog, in zijn boek Unite or perish: a dynamic program for a united Europe. Maar voor wie in Europa woont en de wereldpolitiek volgt, lijkt het ook van toepassing op onze tijd. De „twee helften van de wereld” waren destijds de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, elk met bondgenoten of satellieten. Nu zijn het, in een toenemend bipolaire wereld, de VS en China. Weer zit Europa ertussen. Zonder eigen leger, niet als geopolitiek speler maar als speelbord waarop anderen hun pionnen verplaatsen.

Nee, de geschiedenis herhaalt zich nooit. Er zijn grote verschillen. Maar er liggen ook parallellen.

Reynaud was premier toen Duitsland Frankrijk in 1940 bezette. Hij was tegen ‘München’ en andere akkoordjes met Hitler, en wilde met Churchill een Frans-Britse Unie vormen om de nazi’s te stoppen. Maar hij kreeg zijn ministers niet mee. Toen Hitler Frankrijk binnenviel, vluchtte Reynaud. Hij werd opgepakt door het Vichy-regime, dat wél met Duitsland samenwerkte. Tot 1945 zat hij in allerlei gevangenissen en had hij tijd om na te denken over Frankrijk en Europa. Als grootmachten clashen, concludeerde hij, kan een verdeeld Europa, „gebroken als een spiegel”, het nooit bolwerken. Geen schijn van kans. „Maar als we in Europa de handen ineenslaan, hebben we een geweldige toekomst.” Europa kon een „derde gigant” worden. Eerst economisch, later politiek.

Reynaud noteerde dit vóór de Europese eenwording echt begon. Het continent lag deels nog in puin. Hoewel er net miljoenen Europeanen waren uitgemoord, kibbelden Europese landen over alles. Niemand wilde soevereiniteit opgeven. Intussen kwamen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie in een ideologisch-militaire patstelling terecht. De grens tussen de nucleaire grootmachten liep dwars door het continent. Zo dreef Europa wederom in het oog van een enorme storm. West-Europeanen (de rest had Stalin al ingepalmd) „hebben een minderwaardigheidscomplex omdat ze amper zijn bewapend”, schreef Reynaud. „Als ze wapens hebben, raken ze dat complex kwijt. (…) De Europeanen hebben de kolossale industriële macht van Amerika nodig, niet in plaats van Europese inspanningen om zichzelf te bewapenen maar om die inspanningen te bevorderen.”

Destijds moest West-Europa kiezen tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Nu, anno 2022, hoor je Europeanen zeggen dat we een eigen, onafhankelijke koers moeten varen. Wel Oekraïne steunen met de VS, tegen Rusland. Maar niet meegaan in de Amerikaanse hysterie over China. China bedreigt Europa niet. Het is een rivaal, maar we hebben het land ook nodig – zoals in de strijd tegen klimaatverandering. Economisch is Europa veel afhankelijker van China dan de VS.

Maar door de oorlog in Oekraïne trekken China en Rusland steeds meer samen op tegen de VS. De escalatie rond Taiwan, deze week, versterkt dat. Europese bedrijven verlaten China. De Congolese ambassadeur steunt „het principe van één China”, en met hem vele anderen die het Westen met zijn gepreek over democratie graag een toontje lager horen zingen. Zo wordt de wereld, helaas, meer bipolair: the West versus the Rest.

„Wij kunnen niet twee oorlogen tegelijk voeren”, zei een Amerikaanse oud-topfunctionaris laatst. „We moeten focussen op de grootste bedreiging. Voor Washington is dat niet Rusland, maar China.” Net als in de dagen van Paul Reynaud rest Europa weinig keus meer, behalve optrekken met de Amerikanen en proberen hen op het continent zo veel mogelijk te ontlasten. Dat betekent als de sodemieter werk maken van Europese defensie, binnen de NAVO. „In dit enorme, tragische gevecht”, besloot Reynaud, „staan Amerikaanse isolationisten en Europese pacifisten voor gek.”

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.