Vier uur praten levert kabinet en boeren weinig op

Stikstofoverleg Het gesprek tussen voorzitter Johan Remkes, het kabinet en de boerenorganisaties heeft minder opgeleverd dan was gehoopt.

Het 'verkennende' gesprek tussen Johan Remkes, het kabinet en de vertegenwoordigers van de boerenbelangenorganisaties.
Het 'verkennende' gesprek tussen Johan Remkes, het kabinet en de vertegenwoordigers van de boerenbelangenorganisaties. Foto Jeroen Jumelet/ANP

Wat begon als een dag van hoop op verzoening met de boeren eindigde in een aankondiging van nog hardere acties. Het „verkennende” gesprek tussen onafhankelijk voorzitter Johan Remkes, het kabinet en een deel van de boerenorganisaties heeft vrijdag duidelijk niet opgeleverd waar op was gehoopt. Bij het LTO-kantoor in Wageningen maakten de grootste boerenorganisaties vrijdag bekend dat zij „zeer teleurgesteld” zijn. „Het geschonden vertrouwen is niet hersteld, boeren zijn het zat”, zeiden de boerenclubs in een gezamenlijke verklaring. Farmers Defense Force-leider Mark van den Oever kondigde „de hardste acties tot nu toe” aan. „Ik denk dat het gaat escaleren.”

Een paar uur eerder was de stemming op het provinciehuis in Utrecht nog anders. Remkes sprak van „een buitengewoon constructief” gesprek, premier Mark Rutte maakte namens het kabinet excuses voor het beruchte ‘stikstofkaartje’ waarmee minister Christianne van der Wal (VVD) de plannen in juni lanceerde.

Ik denk dat het gaat escaleren

Mark van den Oever Farmers Defense Force-leider

Het kaartje, met daarop percentages dat in sommige gebieden tot wel 95 procent minder stikstof moet worden uitgestoten, had „tot grote verwarring en spanning geleid”, zei Rutte, terwijl Van der Wal achter hem driftig instemmend knikte. De stikstofminister zei daarna dat ze het kaartje „veel beter had moeten uitleggen”. „Je kunt er geen conclusies per boerenerf uit te trekken”, aldus Van der Wal. Het kabinet belooft vanaf nu de communicatie over het stikstofdossier te verbeteren.

Het was voor de belangrijkste boerenorganisaties, waarvan alleen LTO bij het gesprek aanwezig was, allemaal niet voldoende. Tijdens het gesprek was al duidelijk hoe groot de spanningen met het kabinet zijn. Rond één uur ’s middags laat de woordvoerder van Remkes de pers weten dat het gesprek in de Statenzaal van het Utrechtse provinciehuis wat uitloopt. „Omdat de sfeer zo goed is”, zegt hij. LTO neemt op Twitter direct „nadrukkelijk afstand” van de op het oog onschuldige mededeling. „Het is tekenend voor het optreden van de overheid de afgelopen tijd; eenzijdig en zonder afstemming”, schrijft LTO.

Stevig gesprek

Als het overleg na ruim vier uur praten klaar is, blijkt dat de belangrijkste partijen het er niet over eens zijn wat binnen is afgesproken. LTO-voorman Sjaak van der Tak zegt dat er in het „stevige gesprek” weliswaar „beweging” is gekomen van de kant van het kabinet, maar dat de toezeggingen voor LTO „te weinig” zijn. „Voor ons is het klaar, wij kunnen het gesprek op dit moment niet voortzetten. De bal ligt nu bij het kabinet om het vertrouwen te herstellen.”

Gespreksleider Remkes had even daarvoor nog tegen de media gezegd dat eind augustus een tweede gesprek zou volgen. Ook premier Mark Rutte en Van der Wal zeiden na afloop dat dit binnen was afgesproken.

De spanning liep voorafgaand aan het gesprek tussen Remkes, de boeren en het kabinet al hoog op. Het was Rutte vorige week met een telefoontje vanaf z’n vakantieadres toch gelukt om LTO-voorman Van der Tak aan tafel te krijgen. Een aantal radicalere boerenorganisaties weigerde met het kabinet in gesprek te gaan en wantrouwde Remkes als gespreksleider. Zij lieten zich uiteindelijk vertegenwoordigen door LTO.

Van der Wal noemde het gesprek met de boeren „open en indringend”. Rutte zei dat de boeren „grote zorgen” op tafel hadden gelegd waar lang over was gesproken. Remkes noemde de sfeer „buitengewoon constructief”. Er werden volgens hem „zonder meel in de mond” flink wat kritische noten gekraakt, waartoe Remkes alle gespreksdeelnemers ook had opgeroepen. Remkes analyseerde dat „er sprake was en is van een stevige vertrouwenscrisis” tussen boeren en kabinet, die volgens hem dieper zit dan alleen de huidige stikstofdiscussie. Remkes had in zijn voorbereidende gesprekken ook klachten gehoord over zwalkend beleid, een stapeling van regelgeving en „miskenning” van het feit dat de landbouwsector de afgelopen decennia al een stevige stikstofreductie heeft bereikt.

Lees ook: Hoe staat de Nederlandse natuur ervoor? En tien andere vragen over het stikstofprobleem

Remkes kreeg alle partijen aan tafel zo ver dat over een aantal kwesties vervolggesprekken komen, waarbij het kabinet „huiswerk” mee krijgt. Zo gaat minister Van der Wal kijken of boerenbedrijven die sinds de rechterlijke uitspraak in 2019 officieel hun vergunning zijn kwijtgeraakt, de zogeheten PAS-melders, versneld weer kunnen worden gelegaliseerd. Met die spraakmakende uitspraak dwong de Raad van State het kabinet om tot rigoureuze vermindering van de stikstofuitstoot te komen.

Ook wil het kabinet met de boeren serieus kijken naar innovaties om stikstof te reduceren, maar het moet dan wel gaan om „bewezen technologieën die juridisch houdbaar zijn”, benadrukte Remkes. Daarnaast wil het kabinet iets doen met de wens van de boeren om meer te kijken naar de uitstoot door boeren in plaats van de neerslag van stikstof in natuurgebieden. Dat eerste hebben boeren immers zelf in de hand, het tweede minder.

Natuurherstel

Het kabinet maakte wel duidelijk dat aan de belangrijkste principes van het stikstofbeleid niet gesleuteld zal worden. Rutte IV heeft in het coalitieakkoord afgesproken dat de uitstoot van stikstof in heel Nederland in 2030 moet zijn gehalveerd, een opgave die boerenorganisaties veel te ingrijpend vinden. Zij zien liever lagere doelen voor de landbouw, en een latere deadline. Maar Rutte herhaalde vrijdag dat het kabinet ervan overtuigd is dat vijftig procent minder uitstoot „echt nodig is” voor natuurherstel en het weer op gang brengen van de vergunningverlening voor bijvoorbeeld bouwprojecten. Snelheid is daarbij ook van belang, vindt het kabinet. Rutte zei dat het kabinet voorlopig alleen heeft toegezegd de boerenorganisaties „nog eens toe te lichten waarom 2030 nodig is”.

De afwijzende houding van Van der Tak viel vrijdag niet goed bij andere aanwezige boerenorganisaties. Tineke van den Berg, bestuurslid van Stichting Demeter voor biodynamische landbouw, vond het „shocking” dat Van der Tak zomaar zei dat het voor LTO voorlopig klaar is. „We zijn hier om dit samen op te lossen. Ik viel echt van m’n stoel, niet te geloven.”

In Wageningen maakten FDF-leider Jeroen van Maanen en Agractie-voorman Bart Kemp duidelijk dat de boeren juist hadden verwacht dat het kabinet op de doelen, het tijdpad en de manier waarop de stikstofnorm nu gemeten wordt had bewogen. Daarop verwachten zij de komende tijd alsnog handreikingen van het kabinet. De boeren maakten duidelijk dat hun front tegen het kabinet – „onze gezamenlijke vijand” – voorlopig gesloten blijft. FDF-voorman Van den Oever zei over de opstelling van Van der Tak vrijdag: „Ik had het niet beter dan Sjaak kunnen doen.”