Hoe de droogte in Europa de energiecrisis versterkt

Droogte en energie Europese kerncentrales kampen met gebrek aan koelwater, binnenvaartschepen hebben meer moeite met kolentransport.

Laag water door aanhoudende droogte bij de Rijn in Düsseldorf in juli.
Laag water door aanhoudende droogte bij de Rijn in Düsseldorf in juli. Foto's Sascha Steinbach / EPA en Massimo Pinca / Reuters

Een ongeluk komt zelden alleen. De energieprijzen waren al hoog en de Europese energievoorziening stond al onder druk door de haperende gastoevoer uit Rusland. Nu komt daar de aanhoudende droogte bij, met een toenemende impact op de Europese energieproductie. Zo kampen Franse kerncentrales met een gebrek aan koelwater en komen binnenvaartschepen steeds moeilijker de Rijn en de Donau op om de Duitse kolencentrales van brandstof te voorzien. Ook in de Nederlandse energieproductie is de droogte voelbaar.

Vijf vragen over de wisselwerking tussen droogte en energie.

1 Hoe ernstig is de situatie in Frankrijk?

Zo’n 70 procent van alle in Frankrijk opgewekte elektriciteit komt uit kerncentrales en die zuchten onder de hitte. Om aan veiligheidseisen omtrent temperatuur te voldoen wordt de productie van drie centrales deze week teruggeschroefd. Door aanhoudende droogte dreigt bovendien een koelwatertekort voor kern- en gascentrales én wordt er minder elektriciteit opgewekt met waterkracht.

Het aandeel nucleaire en waterkrachtenergie in de Franse energiemix zal dit jaar daarom waarschijnlijk lager zijn, zegt Thibault Laconde, oprichter van Callendar, dat klimaatrisicoanalyses maakt. „En dat zal worden gecompenseerd met fossiele brandstoffen.”

Schommelingen in de hoeveelheid opgewekte (kern)energie komen vaker voor en vormen niet meteen een probleem, omdat de vraag in de zomer relatief laag is. „Maar als het gebruik in het najaar weer toeneemt en de productie gelimiteerd blijft door droogte, is er een serieus risico op tekorten aan het begin van de winter.” Tekorten die moeilijk te compenseren zijn op de huidige krappe markt.

2 Hoe is de situatie nu in Duitsland?

Donderdag maakte het energieconcern Uniper bekend dat tenminste twee steenkolencentrales, een in de deelstaat Noordrijn-Westfalen en een in Hessen, de stroomproductie moeten verminderen vanwege de stokkende kolentoevoer. Beide centrales zijn afhankelijk van de toevoer via de Rijn en de Main, waar het water te laag staat. De vereniging van de Duitse binnenvaart hekelde woensdag de achtereenvolgende regeringen in Berlijn, die ondanks waarschuwingen uit de industrie al jarenlang verzaken de belangrijke rivieren Rijn, Elbe en Donau uit te diepen.

De dreigende uitval van de twee kolencentrales komt net op het moment dat Duitsland meer stroom uit kolenverbranding wil halen om gas te sparen. Kolencentrales die eigenlijk zijn uitgerangeerd worden weer in gereedheid gebracht om de gascentrales op een lager pitje te laten draaien.

Zo is sinds maandag een oude centrale in het Nedersaksische Peine weer aangesloten op het stroomnet. Ook daar kampen ze met toevoerproblemen, maar die liggen niet aan het waterpeil: de kolen moeten per spoorweg komen, en het Duitse spoorwegnet is chronisch overbelast.

3 Wat merken Nederlandse energiecentrales van de droogte?

Dat verschilt. Neem de Limburgse Clauscentrale. „Bij die gascentrale hebben we ook een waterkrachtcentrale en door de lage waterstand van de Maas staat die uit”, zegt een woordvoerder van eigenaar RWE. „Maar dat probleem duurt eigenlijk al maanden.” Daar komt nu bij dat het weinige water in de Maas snel opwarmt. „We kunnen daardoor niet genoeg koelen en moeten de koeltoren gebruiken. Dat betekent extra capaciteitsverlies van de Clauscentrale.”

Ook de Amercentrale van RWE, die wordt gestookt met steenkolen en biomassa, kampt met minder en warmer rivierwater, in dit geval de Donge. „Ook daar gebruiken we vaker de koeltoren.” De aanvoer van brandstof vanuit Rotterdam levert voor de Amercentrale geen problemen op.

Bij de meeste andere elektriciteitscentrales lijkt de droogte nog weinig gevolgen te hebben. Veel producenten zitten immers vlakbij zee. De Diemense gascentrale van Vattenfall heeft dankzij het Markermeer nog voldoende koelwater en de Amsterdamse Koudecentrale, die de kantoren in Zuidoost koel moet houden, kan uit de Ouderkerkerplas putten.

Lees ook: Drinkwater is er nog genoeg, toch klinkt de oproep tot zuinigheid

4 Is zulke droogte eerder voorgekomen en wat waren toen de gevolgen?

De belangrijkste maat voor droogte is het neerslagtekort, het verschil tussen verdampte en gevallen neerslag, in de maanden van april tot en met september. Het record stamt uit 1975, toen het eind augustus tot bijna 400 millimeter reikte.

De huidige zomer behoort tot de droogste sinds de metingen, en nadert die van 2018, toen rond deze tijd ruim 300 millimeter werd behaald. Het huidige tekort bedraagt ongeveer 230 millimeter en kruipt omhoog. In 2018 zakten met name in het zuiden en oosten van het land de grondwaterstanden diep weg en vielen waterlopen droog. Ook beperkte verzilting de inname van water door drinkwaterbedrijven. Zo ver is het nu nog niet.

De economische schade uit 2018 lag tussen de 900 en 1.650 miljoen euro. Grootste schade leed de landbouw: tussen 820 en 1.400 miljoen. De schade door hogere transportenkosten in de scheepvaart bedroeg tussen de 65 en 220 miljoen.

De huidige zomer behoort tot de droogste sinds het begin van de metingen

5 Kost het andersom ook meer energie om de droogte het hoofd te bieden?

Waterbeheer kost energie. Denk aan de duizenden pompen en gemalen en sluizen en stuwen die gedreven door elektriciteit en gas en diesel het water in Nederland sturen. De waterschappen zijn verreweg de grootste energieverbruikers in het Nederlandse waterbeheer, maar Rijkswaterstaat doet ook mee bij het waterbeheer van de rivieren, de grote meren (IJsselmeer en Markermeer) en de zuidwestelijke delta.

Een uitvoerige studie uit 2009 naar het energieverbruik van het Nederlandse waterbeheer concludeerde dat het in 2007 zo’n 176,8 GWh per jaar kostte om de nationale en regionale watersystemen op (streef)peil te houden. Dat is ongeveer het equivalent van het elektriciteitsverbruik van 50.500 huishoudens (uitgaande van 3.500 kWh per huishouden).

Nu is dat vermoedelijk wat minder, want intussen hebben de waterschappen stappen gezet om energie te besparen en duurzame energie op te wekken en in te zetten. Bovendien was 2007 met 920 millimeter neerslag een relatief nat jaar, terwijl droogte waterbeheerders in de Nederlandse polders doorgaans iets minder energie kost.

M.m.v. Floor Bouma, Nynke van Verschuer, Erik van der Walle, Arjen Schreuder en Leonie van Nierop