De worsteling van een componist met zijn requiem voor Auschwitz

ZAP In mei 1944 werden 245 Nederlandse Roma en Sinti naar Auschwitz gestuurd. Componist Roger Moreno-Rathgeb, een Zwitsers-Nederlandse Sinto, schreef een requiem. In de documentaire Requiem voor Auschwitz – de film bezoekt hij het vernietigingskamp met musici die zijn stuk zullen uitvoeren.

Componist Roger Moreno-Rathgeb werkte twintig jaar aan zijn requiem voor Auschwitz.
Componist Roger Moreno-Rathgeb werkte twintig jaar aan zijn requiem voor Auschwitz. NTR

Het verhaal had mooi kunnen zijn. Componist bezoekt Auschwitz en vindt daar inspiratie voor een requiem voor de doden. De eerste drie kwartier muziek heeft hij in drie weken klaar. Maar dan stopt het. Al met al zal het hem twintig jaar kosten om het muziekstuk af te maken.

De componist heet Roger Moreno-Rathgeb, hij is een Zwitsers-Nederlandse Sinto en hij woont in een woonwagen in Vaals. Dat heb ik uit De Limburger. Zijn ‘requiem voor Auschwitz’ is voor het eerst opgevoerd in 2012 in Amsterdam toen het ‘Zigeunertransport’ werd herdacht. In mei 1944 werden 245 Nederlandse Roma en Sinti via Westerbork naar Auschwitz gestuurd. Dat heb ik ook moeten opzoeken.

Op dinsdagavond zond de NTR Requiem voor Auschwitz – de film uit, een film van Bob Entrop die al zeker veertien films over Roma en Sinti heeft gemaakt. En eerlijk gezegd weet ik niet zo goed waar ik naar heb zitten kijken. Als ik het aardig breng, dan zou ik zeggen dat ik naar een portret heb gekeken van componist Roger Moreno-Rathgeb.

Hij is gefilmd toen hij net aan het requiem begon. Je ziet hem kort, in 1998, als hij is vastgelopen. En hij is heel uitgebreid gefilmd toen het af was en werd uitgevoerd tijdens de Holocaust Memorial Day in Berlijn, in 2020. Maar daarmee is alles gezegd, want meer kom ik niet over deze man te weten. Niets over zijn achtergrond, niets over het proces van componeren of waarom het niet lukte en toen toch weer wel. Ja, hij vertelt dat hij tussendoor nóg een keer „een kijkje in het kamp” was gaan nemen om inspiratie op te doen. Maar het omgekeerde gebeurde, het bezoek greep hem zo aan dat hij helemaal niet meer kon componeren.

Getuigenissen

Bob Entrop lardeert zijn film over de componist met getuigenissen uit een film (Een stukje blauw in de lucht) die hij in 2007 maakte over de 245 Nederlandse Roma en Sinti die tijdens de Tweede Wereldoorlog naar Auschwitz werden gedeporteerd. Slechts dertig mensen overleefden het. In kortgeknipte fragmenten vertellen twee Auschwitz-overlevenden hun geschiedenis, en één man die als jongetje ontsnapte aan het treintransport. Met die getuigenissen worden in déze film (over de componist) hun kleinkinderen „geconfronteerd”. Ze kijken op de laptop naar het verhaal van hun oma en/of opa. Ze moeten huilen, natuurlijk, en de camera brengt dat uitvoerig in beeld.

Dan zijn we weer terug bij de componist. Nu zit hij in het vliegtuig, wéér op weg naar Auschwitz. Hij ziet er tegenop, want „Auschwitz went nooit”. Dit keer wil hij vier leden rondleiden van het Nederlands Begeleidingsorkest, die zijn requiem zullen uitvoeren bij de Dodenherdenking in Zutphen. Hij vindt het belangrijk dat ze de „lading” voelen ónder zijn muzieknoten.

Hij wandelt met wapperende zwarte cape langs de barakken. Hij passeert de toegangspoort en loopt langzaam langs de treinrails. Die beelden worden zo vaak herhaald, dat je er als kijker nauwelijks nog iets bij kunt voelen. Hij gidst de orkestleden door het museum. Langs de stapel schoenen, de koffers met de namen erop, de afgeschoren haren. Weer buiten mogen de orkestleden om de beurt vertellen wat zij het aangrijpendst vonden.

De noten van zijn eigen requiem neuriënd staat de componist bij de ovens. „Hier gebeurde het.” Op 2 augustus 1944 werden daar alle nog levende Roma en Sinti in Auschwitz vermoord om plaats te maken voor een transport Hongaarse Joden.

De film eindigt met het slotakkoord van zijn requiem, gefilmd in 2020 in Berlijn. Zijn ouders zitten ook in de zaal. Zijn ze trots, vraagt Bob Entrop. Ja, ze zijn trots. „Hoe trots?”. Heel trots. Waar keek ik nou naar? Niet naar een portret van een componist. Niet naar een degelijke documentaire over de vervolging van Sinti en Roma. Het was te veel en te weinig tegelijk, en dat zo bruusk door elkaar geklutst, dat het pijn deed.