Ministeries betaalden tonnen wegens trage besluiten over informatieverzoeken

Overheidsinformatie De ministeries moesten de afgelopen anderhalf jaar bijna vier ton betalen, omdat ze opgevraagde informatie niet tijdig vrijgaven.

Ministeries zeggen dat ze tientallen extra mensen hebben aangenomen om verzoeken om overheidsinformatie te behandelen.
Ministeries zeggen dat ze tientallen extra mensen hebben aangenomen om verzoeken om overheidsinformatie te behandelen. Foto Lex van Lieshout/ANP

De twaalf ministeries die Nederland telt betaalden in 2021 en 2022 tot nu toe in totaal 386.200 euro aan dwangsommen, omdat ze niet tijdig voldeden aan informatieverzoeken. Het gaat om verzoeken op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) en de Wet open overheid (Woo), die de Wob op 1 mei verving. Iedere Nederlander kan met een beroep op de wet overheidsdocumenten opvragen, van beleidsbesluiten tot appjes van ministers. Onderzoeksjournalisten maken daar veel gebruik van.

De overheid mag op enkele gronden informatie weigeren. Wat niet mag is te laat over een verzoek besluiten. De wettelijke beslistermijn is 28 dagen, die kan met 14 dagen verlengd worden. Als de overheid de stukken dan nóg niet heeft vrijgegeven, kan de indiener van het verzoek naar de rechter stappen. Die kan een nieuwe termijn bepalen en een dwangsom opleggen. Veelal is dat 100 euro voor iedere extra dag dat de termijn wordt overschreden, oplopend tot een maximum van 15.000 euro, te betalen aan de aanvrager.

Volgens journalisten die ervaring hebben met het opvragen van informatie via de Wob en Woo (‘wobben’, zoals het wordt genoemd), zijn de dwangsommen geen effectief middel om stukken alsnog snel te krijgen.

De bijna vier ton aan dwangsommen die de ministeries betaald hebben betreft de periode 1 januari 2021 tot 20 juli 2022. Deze cijfers heeft NRC opgevraagd bij de ministeries (zonder daarvoor een beroep op de Woo te hoeven doen).

Twee weken geleden kwam de betaling van dwangsommen in het nieuws toen de Volkskrant berichtte over een Wob-verzoek dat zij mei vorig jaar had ingediend bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De krant had gevraagd om app- en sms-verkeer tussen topambtenaren over de mondkapjesdeal tussen VWS en Sywert van Lienden en zijn partners in 2020. Een besluit van het ministerie bleef maanden uit, waarna de rechter een dwangsom oplegde en VWS uiteindelijk 15.000 euro aan de Volkskrant moest betalen. VWS tekende eerst verzet aan, maar accepteerde uiteindelijk de dwangsom.

Lees ook: De Wob wordt de Woo: terugblik op 40 jaar primeurs, zwartgelakte pagina’s en politieke willekeur

VWS zegt de opgevraagde berichten over enkele maanden te leveren. Eerder zou niet gaan. Het ministerie kreeg de afgelopen anderhalf jaar 481 Wob- en Woo-verzoeken, waarvan 237 over corona. Volgens het ministerie moet het hiervoor nog miljoenen documenten doorspitten.

Zeventig extra juristen

De situatie verschilt per ministerie. Het departement van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hoefde in de genoemde periode (als enige) niets te betalen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) betaalde het meest: 93.650 euro.

Voor het niet halen van de beslistermijnen wijzen ministeries met name op het gebrek aan menskracht. Ze benadrukken hun goede wil: zo zegt I&W het aantal medewerkers te hebben uitgebreid. VWS nam zeventig extra juristen aan om verzoeken te bekijken.

De dwangsomcijfers zeggen niet alles over hoe vaak de overheid de beslistermijn overschrijdt. In 80 procent van de gevallen is de overheid te laat, berekende ngo Open State Foundation dit jaar. Dat zijn vele honderden zaken per jaar. Maar uit de cijfers van de ministeries blijkt dat de dwangsommen betrekking hebben op een klein aantal procedures. Lang niet iedereen die zijn informatie niet op tijd krijgt, stapt naar de rechter. Ook worden de bedragen niet altijd opgeëist. Laat besluiten blijft dus meestal onbestraft.

Naast de bijna vier ton die ministeries uitbetaalden is er in de genoemde periode ook minstens 318.300 euro ‘verbeurd’. Dit betekent dat het geld (nog) niet is overgemaakt of opgeëist door de indieners. Twee derde daarvan is verbonden aan procedures bij het ministerie van VWS. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit kon verbeurde bedragen niet volledig aanleveren.

Voor wobbende journalisten biedt het dwangsomsysteem een beetje een breekijzer om alsnog stukken te krijgen. „Ik heb wel het idee dat het regelmatig wat uithaalt”, zegt Erik Verwiel, journalist en Woo-specialist bij de Volkskrant. „Maar als een ministerie om wat voor reden dan ook blijft weigeren, kun je wachten tot Sint-Juttemis.”

Lux et Libertas Lees ook: ‘Open Overheid’ is een mooie droom die toch waar moet worden

Volgens Joost Oranje, coördinator onderzoeksjournalistiek bij NOS Nieuws en het veel wobbende Nieuwsuur, „lachen ministeries” om de bedragen, die hij ziet als symptoom. „In Nederland worstelen we al decennia met openbaarheid van bestuur. De oorspronkelijke bedoeling van de Wob en de Woo was: ‘alle overheidsinformatie openbaar, tenzij’. In de praktijk zoeken overheden actief naar weigergronden, die ze vaak ruim interpreteren.”

„Natuurlijk passen er nuances in dit verhaal”, zegt Oranje over het argument van onderbezetting bij ministeries. „De Woo levert veel werk op, en er zijn overheden en ambtenaren die het serieus nemen. Maar in zijn algemeenheid zie ik in het overheidsapparaat niet een dwingende overtuiging dat overheidsinformatie van ons allemaal is.”

Ook wobber Lucien Hordijk van freelancejournalistencollectief The Investigative Desk bespeurt niet direct kwade opzet – „in elk geval niet bij de uitvoerende ambtenaren” – maar eerder systeemrot. „Het begint bij zeer verwaarloosde archiveringsstructuur en onderbemanning. Als er dan een pandemie ontstaat heb je een perfect storm.”

Hordijk zag verzoeken meermaals uitmonden in hoge dwangsommen. Wrang en ongemakkelijk, vindt hij: liever krijgt hij gewoon de informatie. „Als dit normaal wordt, lijkt de overheid mij bijna te belonen voor het niet kunnen doen van mijn werk.” Hordijk, die over medicijnen en vaccinaties schrijft, stak de afgelopen anderhalf jaar „honderden uren” in juridisch getouwtrek rond de Wob/Woo.

Doorprocederen

De Volkskrant laat het wat betreft de ‘Sywert-files’ er niet bij zitten en probeert met advocatenkantoor Kennedy Van der Laan alsnog informatie los te peuteren. „We hebben de rechter gevraagd een nieuwe, hogere dwangsom op te leggen”, zegt Verwiel. Hij betwijfelt of VWS daarvan zal schrikken. „We doen het vooral om een signaal af te geven.”

Nieuwsuur en The Investigative Desk procedeerden tegen de werkwijze van VWS, waarbij het zelf bepaalt welke informatie het op welk moment openbaart. „We zijn normaal huiverig voor rechtsgang, het kost veel energie en tijd. Maar dit ging verder dan het gebruikelijke traineren”, zegt Oranje. Nadat de rechter de aanpak van het ministerie had gecorrigeerd, oordeelde de Raad van State in hoger beroep in oktober dat het informatie stapsgewijs mag loslaten. Maar óók dat het ministerie bij deze verzoeken te laat was, en voor een te ruime planning voor de vrijgave van nog niet verstrekte informatie had gekozen.

Oranje ziet ondanks alle frustraties nog hoop onder de Woo. „Er komt een adviescollege dat kan controleren of stukken terecht geweigerd zijn. Ik hoop dat dit college tanden gaat tonen.” Ook merkt hij dat bestuursrechters langzaamaan steviger gaan oordelen. „Maar uiteindelijk ligt de bal bij de Tweede Kamer om met betere wetgeving te komen.”