Opinie

Is het gebruik van archiefgeluid in een podcast journalistiek te verantwoorden?

De journalistieke keuken

Ik hoef u natuurlijk niet te vertellen dat wederhoor een van de bouwstenen, of misschien zelfs het fundament, van goede journalistiek is. U bent waarschijnlijk een geoefend mediaconsument, anders had deze rubriek u niet gegrepen. Wederhoor: „Het vragen van commentaar op een bewering bij de persoon of instantie over wie de bewering is gedaan.”

Maar wat als geheugen, herinneringen, ervaringen en gevoel centraal staan in een verhaal? Als het niet gaat over feitelijke gebeurtenissen, maar over de impact ervan?

Het afgelopen jaar werkten medewerkers Roos van Ees en Wederik De Backer samen met de audioredactie van NRC aan de podcastserie Mijn schuld. Een indringende serie waarin mensen in zes afleveringen vertellen over hun schuldgevoel.

De vrachtwagenchauffeur die iemand doodreed, een regisseur die grensoverschrijdend handelde, een man die iemand een rolstoel in sloeg, een zedendelinquent, en een arts die een dood op haar geweten heeft. Het perspectief van mensen die slachtoffers hebben gemaakt.

Zes thema’s

Voor de podcast zijn 28 ‘schuldigen’ geïnterviewd, die allemaal te horen zijn. Twaalf van hen komen uitgebreid aan het woord in de verschillende afleveringen. De rest is te horen in wat de makers „het koor” noemen: korte fragmenten die elkaar afwisselen, waarin zij vertellen over hun schuld. De zes afleveringen hebben ieder een thema (zonde, straf, intentie, de schandpaal, vergeving, de erfzonde) en openen met een indringende verhalen van mensen met schuld. Een filosoof-theoloog, een psycholoog en een officier van justitie reflecteren op het persoonlijke verhaal en praten over het thema.

„Ik kan me voorstellen dat het vertelperspectief van deze reeks voor sommige mensen ongemakkelijk kan aanvoelen”, schreef Roos van Ees in een essay voor De Standaard, waarmee NRC samenwerkt aan dit project over schuld. De Vlaamse krant publiceerde een reeks artikelen over het onderwerp. „Lezers hoeven van mij niet hun mening te herzien”, zegt ze, „maar ik hoop wel dat ze bereid zullen zijn het ongemak te voelen van zich in te leven in het perspectief van een ander.”

Lees ook: Die ene fout waar je wakker van ligt: over leven met schuld

Dat ongemakkelijke gevoel is iets waar theaterjournalist Marijn Lems over kan meepraten. Voor NRC schreef hij over het grensoverschrijdend gedrag waaraan theaterregisseur Marcus Azzini zich schuldig maakte. Azzini komt in de podcast uitgebreid aan het woord en de krant publiceerde een interview met hem. Hoewel Azzini zijn schuld omarmt, vindt Lems toch dat hij in te bedekte termen mag spreken over wat hij heeft gedaan, en dat de melders van het gedrag meer betrokken hadden moeten worden. Azzini zegt dat hij zijn pestgedrag en zijn zoeken naar intimiteit heeft verward met ‘aandacht of liefde geven’. „Maar in het gepubliceerde onderzoek gaat het bijvoorbeeld ook over fysieke handelingen. Ik vind dat we als journalisten een verantwoordelijkheid hebben om bij zaken rond grensoverschrijdend gedrag altijd volledig te zijn, omdat de lezer anders makkelijk tot de eindconclusie kan komen dat het allemaal wel meeviel.”

Slachtoffers

Waar het kon heeft de audioredactie contact gezocht met de slachtoffers van de schuldigen – vooral om ze in te lichten over het aanstaande project. Van Ees heeft ook contact gehad met een van de oorspronkelijke vier melders in de zaak van de theaterregisseur. „Er komen geen slachtoffers in de podcast voor, want als je dat wel doet ga je de verhalen met elkaar vergelijken en afwegen. Je ontneemt de lezer de mogelijkheid om zich echt in te leven in de verhalen die nu centraal staan.” Ze ziet de getuigenissen van deze mensen als „de andere kant van het verhaal”. „Mijn onderzoek begint ná de zaak. Alleen de mensen die met schuld leven kunnen ons meer over dat onderwerp vertellen over vertellen.”

Om de luisteraar het verhaal in te trekken wordt bij de verhalen gebruik gemaakt van bijpassende geluiden, zoals het gepiep van een hartslagmonitor in het verhaal van de arts en een geweer dat wordt doorgeladen in het verhaal over een overvaller. Dat was onderwerp van debat tussen de makers en met de hoofdredactie: kon je die geluiden journalistiek verantwoorden? Want het zijn archiefgeluiden die niet altijd direct te maken hebben met de besproken gebeurtenis. Het kan, was de conclusie, als het maar duidelijk is voor de luisteraar.

De krant heeft in de NRC Code heldere regels voor de journalistiek, maar die hebben vaak geen betrekking op audioproducties. Niet alle mensen die aan het woord zijn worden bijvoorbeeld bij naam genoemd, terwijl anonimiteit in artikelen zoveel mogelijk moet worden vermeden. In audio stoort het juist als iedereen apart geïntroduceerd wordt, zegt audiochef Anne Moraal. En: je hoort hun echte stem, dus hoe anoniem zijn ze dan eigenlijk? Het zijn onderwerpen waarover de nieuwe NRC-ombudsman, Arjen Fortuin, gaat nadenken. Hij werkt aan een speciale code voor onze audioproducties.

Correctie (22 juli 2022): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Van Ees sprak met de „hoofmelder” in de zaak van de theaterregisseur. Dat is onjuist, het betreft één van de oorspronkelijke vier melders. Dat is hierboven aangepast.