Opinie

Een strafkamp zo groot als een heel land

Michel Krielaars

Het is zondag 17 juli als in Amsterdam brug 417, die de Beethovenstraat over het Zuideramstelkanaal tilt, een naam krijgt, de Joep Langebrug. Joep Lange (1954-2014) woonde twee portieken verderop bij mij in de straat. Bijna dagelijks kwam ik hem tegen als hij zijn hondje uitliet. Ons contact bestond dan uit een vriendelijk ‘Goedemorgen’. Dat hij een beroemde aids-onderzoeker was, ontdekte ik pas op 17 juli 2014, toen bleek dat hij aan boord zat van de MH17, het vliegtuig dat door een Russische Boek-raket boven Oekraïne werd neergehaald.

Die ramp met de MH17 is acht jaar na dato ondergesneeuwd in het andere oorlogsnieuws uit Oekraïne. De daders zullen waarschijnlijk nooit worden gestraft, ook omdat de president van Rusland een van hen is. Het maakte mijn sigarenrokende buurman Peter bij de bruggendoop opnieuw woedend.

Om vat te krijgen op de door Rusland veroorzaakte chaos, lees ik Sasja Sokolovs onlangs heruitgegeven roman School voor zotten (1976). Het is een tweehonderd bladzijden lange stream of consciousness van een geesteszieke, die model kan staan voor menige hedendaagse Rus. Tenslotte moet die zich sinds de Russische inval in Oekraïne in een surrealistisch en anachronistisch land wanen, waar de dictatuur ineens is hersteld en proteststemmen net als in de dagen van de Sovjet-Unie in psychiatrische inrichtingen worden gesmoord.

De verteller is een schizofrene leerling van een school voor geestelijk gestoorden, die tot zijn eigen gespleten ‘Ik’ praat. Gevoel voor tijd heeft hij niet, alle gebeurtenissen lopen door elkaar. Zo voert hij een permanente dialoog met zijn overleden leraar Pavel/Paulus/Saulus Petrovitsj Norvegov, die aan het einde van het boek, als hij ontslagen is, zijn eigen geraamte aan zijn school verkoopt.

Ook kom je overal verhulde kritiek op het regime tegen. Zo lees je tussen de regels door over de vroegere arrestatie van de eigenzinnige professor Arkadi Akatov, die sinds kort uit het kamp is vrijgelaten. De verteller, een in de liefde onervaren puber, is verliefd op zijn dochter, een 30-jarige biologielerares.

Schaterlachen moet je om de passages over de uitwassen van de planeconomie, die ervoor zorgde dat je in de Sovjet-Unie soms drie jaar op een wachtlijst stond voor een vloerkleed of een pyjama. Somber word je daarentegen van de bijbelse parabel ‘De timmerman in de woestijn’. Hierin wordt een gewoon mens verleid beulswerk te verrichten, om daarna zelf uit de weg te worden geruimd. Het leest als een waarschuwing voor iedereen die met het kwaad wil collaboreren. Zo’n collaborateur is ook de agressieve vader van de verteller, een officier van justitie, die overal boeven ziet en de chaos wil bedwingen, omdat anders iedereen dronken is.

Maar bovenal is School voor zotten een in een delier gegoten lyrisch spel met taal, dat schitterende beeldspraak oplevert. Dat blijkt al meteen aan het begin, als de verteller het heeft over het spoorwegstation Krijt, dat in het gelijknamige da-tsjadorp ligt, waar iedereen in krijtgroeven werkt, krijtwit is en in krijtwitte roebels betaald krijgt. ‘Krijt’ is een metafoor voor de Sovjet-Unie als een groot strafkamp.

De schrijver Maxim Osipov vergelijkt Sokolov in zijn nawoord bij deze heruitgave met Gogol, wiens personages ook zo goed de gekte van hun tijd vertolkten. De doop van de Joep Langebrug is er een dramatische uitwas van.

Lees ook: De schrijver die genadeloos het Rusland van Poetin laat zien, ‘ik ben dagelijks bang’