‘Over preventie hoor je Ernst Kuipers niet’

Coronabeleid Zorgminister Kuipers vindt dat de samenleving zélf verantwoordelijk is voor coronaregels. Hij is te terughoudend, zeggen critici.

Minister Ernst Kuipers (Zorg, D66) wil overheidsingrijpen in de coronabestrijding zo veel mogelijk voorkomen. Dit uitgangspunt krijgt scherpe kritiek. „Het virus kan vrijwel ongehinderd rondgaan.”
Minister Ernst Kuipers (Zorg, D66) wil overheidsingrijpen in de coronabestrijding zo veel mogelijk voorkomen. Dit uitgangspunt krijgt scherpe kritiek. „Het virus kan vrijwel ongehinderd rondgaan.” Foto Sem van der Wal/ANP

Het aantal Covid-patiënten in de ziekenhuizen is ongeveer vier keer zo hoog als vorig jaar juli. Toch heerst er rond het coronavirus geen paniekerige sfeer in Den Haag. Minister Ernst Kuipers (Zorg, D66) zei vrijdag na de laatste ministerraad dat hij „met een gerust hart” op vakantie gaat. De situatie in de ziekenhuizen is met circa duizend coronapatiënten volgens hem „beheersbaar”. De minister ontvangt komende weken op zijn vakantieadres dagelijks de laatste coronacijfers en wekelijks een duiding van het RIVM. Mocht het nodig zijn, dan geeft Kuipers nog deze zomer gedragsadviezen aan de bevolking of de opdracht voor een nieuwe vaccinatieronde.

Lees ook: Bedrijfsleven denkt mee over coronamaatregelen en wil vooral heel veel níét

Is het coronavirus een ander virus geworden of ziet Kuipers het niet langer als een groot probleem? Voor het eerste is zeker wat te zeggen. Sinds Omikron en nieuwe subvarianten dominant zijn, worden de meeste geïnfecteerde mensen minder ziek.

Maar, zeggen critici, het ligt ook aan Ernst Kuipers zelf. De minister Ernst Kuipers, die tijdens de coronacrisis in praatprogramma’s kritisch was over het overheidsbeleid, benadrukt vooral dat de samenleving zélf verantwoordelijkheid draagt.

Vlak na zijn aantreden, een half jaar geleden, kondigde Kuipers een reeks versoepelingen aan en presenteerde hij een nieuwe aanpak: het ging niet alleen om het ontlasten van de zorg, ook het vitaal en open houden van de samenleving werd een expliciet doel. Kuipers wil overheidsingrijpen in de nieuwe, volgens hem minder ontwrichtende, fase van de pandemie zoveel mogelijk voorkomen. Veel besmettingen zijn niet altijd meer een probleem, en Kuipers vindt dat er nu meer verantwoordelijkheid bij de samenleving ligt. Niet alleen de overheid, ook bedrijven en burgers moeten helpen het virus te beheersen.

Deze uitgangspunten krijgen bijval, maar ook scherpe kritiek. Een groep deskundigen en bezorgde burgers schreef Kuipers begin deze maand een brandbrief waarin zij stellen dat hij zijn verantwoordelijkheid als minister onvoldoende neemt. „Het door u gevoerde beleid leidt ertoe dat het coronavirus vrijwel ongehinderd rond kan gaan”, staat in de brief. „Veel burgers willen niet besmet raken, maar door uw beleid hebben ze geen keus.”

Burgers nemen het niet meer serieus, dat komt ergens vandaan

Ginny Mooy Voormalig lid Red Team

Veldepidemioloog Arnold Bosman, een van de ondertekenaars, vindt dat Kuipers geen oog heeft voor de gevolgen van hoge aantallen besmettingen. „Over kwetsbare mensen, die nog steeds veel risico lopen door Covid, zegt hij als een echte clinicus: ik kan hun kwetsbaarheid niet herstellen. Dat klinkt als: als je kwetsbaar bent, heb je pech.” Bosman verwacht van de minister een breder perspectief op preventie, ook als het om long covid gaat. „Ik hoor hem daar nooit over, terwijl we het hebben over honderdduizenden mensen per jaar die gezondheidsklachten kunnen houden.”

Viroloog Louis Kroes (Universiteit Leiden) erkent dat er nog steeds mensen Covid-19 krijgen, maar de huidige toestand is volgens hem onvergelijkbaar met eerdere golven. Kroes juicht daarom de „nuchtere” aanpak van Kuipers toe. „Zijn beleid is minder directief en autoritair, dat past ook alleen bij noodsituaties. Het uitbannen van infecties is helaas onmogelijk , dus kwetsbaarheid of long covid zal individueel opgelost moeten worden. Daarvoor kun je niet de boel weer zomaar beperken of dichtgooien.”

Simpele antwoorden

Antropoloog Ginny Mooy, voormalig lid van het Red Team dat het coronabeleid kritisch volgde, mist leiderschap van Kuipers. In de communicatie over hoe burgers kunnen voorkomen dat ze ziek worden en anderen besmetten vindt Mooy de minister „onzichtbaar”. Er is maar een boodschap van Kuipers echt aangekomen bij burgers, vindt Mooy, namelijk dat de coronacrisis voorbij is. „Burgers nemen het niet meer serieus, dat komt ergens vandaan.”

Voor- en tegenstanders van Kuipers’ beleid zien wel dat hij als medicus met gezag over het virus spreekt. „Hij kan in Kamerdebatten op moeilijke vragen simpele antwoorden geven, spreekt vaak uit het hoofd”, zegt GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld. „Het is een gemiste kans dat hij zijn kennis niet meer richting burgers inzet.” VVD-Kamerlid Judith Tielen is dat met Westerveld eens. „Mensen willen duiding van de minister. Als er berichten zijn over een nieuwe zomergolf, wil je horen: is dat erg, en wat moet ik doen? Er zijn nu ziekenhuizen die weer vragen een mondkapje te dragen, andere ziekenhuizen doen dat niet. Dat is verwarrend.”

Hele lichte beperkingen

Kuipers hoopt nieuwe verplichtende coronamaatregelen in het najaar te voorkomen en werkt daarvoor met behulp van andere ministeries aan sectorplannen, waarbij ondernemers als kappers en winkeliers met de overheid over maatregelen mogen meedenken. De gesprekken hierover lopen al maanden. Het idee is om met preventieve maatregelen per sector te voorkomen dat opnieuw lockdowns of andere zware beperkingen nodig zijn. Inmiddels zijn de voorlopige sectorplannen af, meldde werkgeversorganisatie VNO-NCW maandag. In de inventarisatie valt op dat in veel sectoren alleen nog draagvlak is voor hele lichte beperkingen. Ondernemers willen vooral veel maatregelen niet meer terugzien. In september wil Kuipers duidelijk maken wat de maatregelen voor de verschillende sectoren bij een nieuwe opleving worden.

Voorzitter Jeroen Dijsselbloem van de Onderzoeksraad voor Veiligheid vindt Kuipers’ sectorplannen veel te vrijblijvend, schreef hij vorige maand in een tussentijdse evaluatie van het coronabeleid. „Met de ervaring van besmettingsgolven die zich snel kunnen aandienen is het van belang dat burgers en sectoren tijdig weten wat ze bij een volgende opleving kunnen, mogen en moeten doen; en wat de overheid van hen verwacht.”

Lees ook: De enquêtecommissie zou ook zichzélf wel willen verhoren over de coronacrisis – maar dat kan niet

Ginny Mooy zegt dat Kuipers moet zorgen voor samenhang tussen het beleid in verschillende sectoren. „Je kan in jouw sector wel zeggen: mensen moeten een mondkapje dragen, maar als het nergens anders hoeft, krijg je daar ruzie over. ”

SGP-Kamerlid Chris Stoffer is juist blij dat Kuipers niet langer een overheidsaanpak wil opleggen. „Het bedrijfsleven heeft al eerder in de crisis laten zien dat het goede voorzorgsmaatregelen kan nemen, profiteer daarvan.” Stoffer snapt alleen niet waarom het vaststellen van de sectorplannen zo lang moet duren. „Ik heb altijd geleerd dat je je huiswerk op tijd af moet hebben. Nu laat Kuipers het aankomen op september. Dat vind ik wel laks.”

Boosterprik

Waar Kuipers steeds benadrukt dat hij niet meer als enige verantwoordelijkheid voelt voor de coronabestrijding, geldt dat wel voor twee andere zaken: vaccineren en de zorgcapaciteit. Als het om prikken gaat, probeert Kuipers daadkracht uit te stralen. Hij heeft de GGD’s al de opdracht gegeven om deze zomer weer personeel te werven mocht er eind zomer of begin najaar een nieuwe vaccinatiecampagne nodig zijn. Het motiveren van de bevolking blijft wel een probleem: van alle 60-plussers heeft nog niet de helft hun tweede boosterprik gehaald. Het ministerie van Volksgezondheid zegt dat er deze zomer extra campagnes komen om de opkomst te verhogen.

Een zorgenkind is de zorg zelf. Na tweeënhalf jaar coronacrisis staat de sector er, onder andere door personeelsgebrek, een stuk slechter voor, ziet intensivist Girbes. „Ik vrees dat een stevige Covid-golf dit najaar de boel totaal kan ontregelen.” Girbes ziet geen urgentie, bijvoorbeeld bij het flexibel inzetten en omscholen van het schaarse personeel. „Wij zwaaien mensen uit die met pensioen gaan die niet gevraagd worden in te springen als de nood hoog is. Daar is geen goed systeem voor ontwikkeld.”

Om mogelijke problemen in het najaar te voorkomen, stelt Girbes voor dat Covid-zorg in bepaalde ziekenhuizen geconcentreerd wordt. „Zo kun je efficiënter werken en elkaar personeel uitlenen. Daarvoor zijn onderlinge afspraken en landelijke coördinatie nodig, die ontbreekt nu. Ik vrees dat we het allemaal gewoon weer laten gebeuren.”