Analyse

Deze hitte is nog maar een voorproefje van de komende extremen

Klimaatverandering Door klimaatverandering zal het vaker zo warm worden als dinsdag. De tijd om ontwrichtende opwarming nog te voorkomen wordt steeds krapper. „Het is now or never.”

Mensen op het strand in Brighton, Verenigd Koninkrijk, 19 juli 2022
Mensen op het strand in Brighton, Verenigd Koninkrijk, 19 juli 2022 Foto Peter Cziborra/Reuters

Volle zwembaden en straten waar voorbijgangers alleen aan de schaduwkant lopen. Ouderen die bezorgd binnen zitten, wachtend op de verkoeling van woensdag. En klimaatwetenschappers die denken: dit is nog maar het begin.

De extreme hitte van dinsdag confronteerde Nederland met de realiteit van een zeer snel opwarmende aarde. En dit wierp een blik vooruit naar een toekomst die zich steeds sneller aandient: van ontwrichtende klimaatverandering, waarin steeds hogere temperaturen steeds vaker voorkomen.

Klimaatverandering, zegt KNMI-klimaatwetenschapper Karin van der Wiel, „is hier en nu”. „We denken vaak aan het iconische beeld van een ijsbeer op een afgebroken ijsschots, ergens rond 2100”, zegt hoogleraar Maarten van Aalst. „Maar we zien nú al een verandering in de extremen. We zien nú al schade aan mensen.”

Het gemiddelde zomerweer

Lang twijfelden klimaatwetenschappers of hittegolven en tropische dagen direct door klimaatverandering veroorzaakt worden. Ook voordat de aarde sneller opwarmde waren er immers al zeer warme dagen. En ook nu zeggen klimaatsceptici: in 1976, was het óók heet, liefst tien dagen op rij.

Maar de wetenschappelijke twijfel is verdwenen. Het verband met klimaatverandering is onmiskenbaar. Het is de „game changer” voor hittegolven, zei klimatoloog Friederike Otto recent in de New Scientist. Zij is pionier in het wetenschappelijke onderzoek naar het verband tussen hittegolven en klimaatverandering. „We kunnen nu met veel zekerheid zeggen dat elke hittegolf die vandaag de dag voorkomt intenser en waarschijnlijker is geworden door klimaatverandering”, zei ze.

„Opwarming is één van de ingrediënten van de hitte deze week”, zegt Van der Wiel van het KNMI. „Er kunnen altijd hogedrukgebieden zijn. Er kan altijd warme lucht worden aangevoerd via de straalstroom uit Noord-Afrika. De droge grond in Zuid-Europa, die met klimaatverandering te maken kan hebben, verwarmt die lucht verder.” Als het elders warmer wordt, zegt Van der Wiel, dan voelen we dat hier óók.

En Nederland ís al twee graden opgewarmd ten opzichte van het pre-industriële tijdperk, bijna dubbel zoveel als het wereldwijde gemiddelde. „Volgens recent onderzoek is de warmste dag nu zelfs vier graden warmer dan rond 1900.” Die versnelde opwarming komt onder meer doordat Nederland dichter bij de Noordpool ligt, waar het sneller opwarmt, dan bij de evenaar, waar het trager gaat.

Als de gemiddelde temperatuur stijgt, dan zijn ook de extremen hoger. „Dit weer is nu extreem, maar zal binnen enkele decennia het gemiddelde zomerweer zijn”, twitterde weerman Gerrit Hiemstra dinsdag. „Tegelijkertijd komen er nieuwe extremen, die extremer zullen zijn dan de huidige.”

We hebben een keus. Collectieve actie of collectieve zelfmoord

António Guterres secretaris-generaal Verenigde Naties

Dat is de nieuwe klimaatwerkelijkheid: overal warmer. Daarin verschilt deze hitte met die van 1976, toen de hittegolf vooral geconcentreerd was in West-Europa. Dit jaar wordt de hele wereld geconfronteerd met extreme hitte. In India en Pakistan was het in mei op veel plekken rond de 45 graden. Op sommige weerstations op Antarctica was het in juni veertig graden warmer dan normaal. Overal in Europa worden deze weken hitterecords gebroken, in veel landen sterven mensen. Duizenden hectare bos zijn door branden verwoest in Zuid-Europa. Een hypothetisch weerbericht dat Britse klimaatwetenschappers twee jaar geleden opstelden om te laten zien hoe het weer in 2050 kan zijn, werd deze week waarheid. „Het gaat harder dan in de modellen werd voorspeld”, zegt Van Aalst. „Er gaan dingen gebeuren die we ons niet konden voorstellen.”

En dan te bedenken dat de huidige problemen plaatsvinden in een omgeving die ‘slechts’ 1,2 graden is opgewarmd ten opzichte van 1850. De wereld koerst af naar mogelijk een verdubbeling daarvan en staat pas aan het begin van wat een langdurig tijdperk van ontwrichtende opwarming kan worden. Als het niet lukt om in 2050 de CO2-uitstoot naar nul te brengen, dan kan de opwarming drie of vier graden bereiken aan het einde van deze eeuw.

Onomkeerbaar

In het Parijs-akkoord van 2015 werd nog afgesproken opwarming te beperken tot maximaal 2 graden. Liever nog: tot anderhalve graad. De kans op zulke opwarming werd toen nog als gering geschat; inmiddels als welhaast onvermijdelijk. Om de kans op opwarming van anderhalve graad op 50 procent te houden zouden rijke landen in 2034 volledig gestopt moeten zijn met het winnen van fossiele brandstoffen .

Zelfs die ‘beperkte’ opwarming blijkt ontwrichtender dan in 2015 werd gedacht, zegt Van Aalst. „De gevolgen werden milder ingeschat dan wat we nu al zien.”

De impact van klimaatverandering is nu al „wijdverspreid”, „diepgaand” en „soms onomkeerbaar”, schreven de klimaatonderzoekers van het IPCC begin dit jaar. De drempel voor wat „aanvaardbare opwarming” is, schreven de onderzoekers, moet omlaag. Het moment nadert waarop de aarde onomkeerbaar opwarmt. Het IPCC waarschuwde politici en beleidsmakers in datzelfde rapport dat er nog maar een kort „window of opportunity” is om met drastisch ingrijpen verregaande opwarming te voorkomen: het is „now or never”.

Er gaan dingen gebeuren die we ons niet konden voorstellen

Maarten van Aalst hoogleraar klimaatweerbaarheid

„We dreigen op paden terecht te komen waar het niet meer goed kan komen”, zegt Van Aalst. Ecosystemen kunnen verdwijnen. Gebieden kunnen onbewoonbaar worden door hitte of door hoog water. Voedselproductie kan in gevaar komen.

Steeds vaker kunnen „problemen niet opgelost worden zonder ze te verergeren”. Neem Pakistan, zegt Van Aalst. Om te kunnen overleven in de extreme hitte zouden alle huizen airco’s moeten hebben. Maar het energieverbruik van airco’s draagt ook bij aan verdere opwarming van de aarde.

Nederland moet zich voorbereiden op een combinatie van klimaatextremen, aldus Van Aalst. Dus: niet alleen de dijken ophogen en rivieren verbreden, maar ook zorgen dat water vastgehouden kan worden voor droge zomers. Kleinere aanpassingen kunnen ook helpen om de gevolgen van hitte te beperken. „Hoe richten we huizen in? Bellen we oma om te vragen of ze genoeg water drinkt?”

Actie of zelfmoord

Nog veel belangrijker is klimaatverandering aanpakken bij de bron. De wereld heeft een keuze, zei secretaris-generaal van de Verenigde Naties António Guterres deze week. „Collectieve actie of collectieve zelfmoord.”

Al decennia is duidelijk dat de aarde opwarmt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Al decennia is duidelijk dat dit drastisch beperkt moet worden om desastreuze opwarming eerst te keren, en inmiddels te beperken. En al decennia gebeurt dat te weinig: in 2021 werd wereldwijd een recordhoeveelheid energiegerelateerde CO2 uitgestoten.

Lees ook: Voor een nieuw klimaat zijn nieuwe woorden nodig

Door de energiecrisis die de oorlog in Oekraïne veroorzaakt, vallen landen terug op soms nog vervuilendere fossiele brandstoffen. Kolencentrales draaien weer op volle kracht. De Amerikaanse president Joe Biden vloog naar Saoedi-Arabië om meer olie los te peuteren. President van de Europese Commissie Ursula von der Leyen sloot een deal met het autoritaire regime van Azerbeidzjan voor méér gas.

„Deze crisis zou kunnen aanzetten om sneller méér te investeren in duurzame energie”, zegt Van Aalst. „Maar die urgentie zie ik eigenlijk niet. Voor de hele korte termijn zijn extra kolen misschien logisch. Maar om opwarming te beperken moeten we er ráááázendsnel van af. Anderhalve graad halen wordt al steeds moeilijker. Ik verbaas me erover hoe snel de gevolgen van die opwarming nu al zichtbaar zijn.”