Bij Rituals moeten alleen de vrouwen make-up op – is dat discrimineren?

Cosmetica Voor cosmeticaketen Rituals zijn werknemers óók een uithangbord voor producten. Maar alleen vrouwen moeten make-up op. Mag dat? Vanaf dinsdag buigt het College voor de Rechten van de Mens zich erover.

Illustratie Myrthe van Heerwaarden

Toen Margot Pijnenburg in dienst trad bij cosmeticaketen Rituals kreeg ze van het bedrijf een ‘welcome bag’. In het tasje zat onder meer een doosje oogschaduw, mascara en rode lippenstift en nagellak van het bedrijf. Een aardigheidje voor nieuw personeel, maar niet helemaal zonder belang. Het was wel de bedoeling dat ze de producten tijdens werk ook zou drágen.

Dat schuurde, vond Pijnenburg. Hoewel ze dikwijls make-up draagt, wilde ze er niet toe worden verplicht. Omdat ze weleens last heeft van geïrriteerde ogen, en dan liever geen mascara draagt. En omdat ze bij voorkeur geen lak gebruikt. „Maar als ik dan op werk kwam, zei de winkelmanager: voor je begint wel even nagellak op doen.”

Wat haar nog het meest stak, was dat de kleding- en stijlvoorschriften van Rituals (1,1 miljard euro omzet, 4.600 werknemers) niet voor iedereen golden. Bij haar aanstelling werd al gauw duidelijk dat het bedrijf alleen van vrouwelijke werknemers eiste dat ze de make-up van het merk tijdens winkeltijden zouden dragen. Mannelijk personeel kreeg ook zo’n welkomsttasje, maar mocht zélf de keuze maken.

Deze dinsdag buigt het College voor de Rechten van de Mens zich over de vraag of het bedrijf zich daarmee schuldig maakt aan seksediscriminatie. Pijnenburg legde de kwestie aan het College voor nadat ze vertrok bij Rituals – ze ging naar het buitenland voor een studie mensenrechten en democratisering. Na haar vertrek bij de cosmeticaketen besprak ze haar bezwaren ook met een personeelsmanager. Hoewel die welwillend reageerde, zegt Pijnenburg, verdween het onderscheid tussen vrouwelijke en mannelijke werkgevers niet uit de voorschriften.

Werkgevers mogen eisen stellen aan het uiterlijk van hun werknemers, aan zowel kleding als haardracht of make-up. Maar onderscheid maken tussen vrouwelijke en mannelijke werknemers op basis van hun geslacht is bij wet verboden, of het nu om loon, benoemingen of bonussen gaat. Er zijn uitzonderingen: heel soms mogen werkgevers wel ‘discrimineren’, door bijvoorbeeld een tijdlang alleen vrouwen aan te nemen en zo voor een gelijkere man-vrouwbalans in de organisatie te zorgen.

Het College moet beslissen of Rituals met zijn ‘Styling Standards’ een legitieme uitzondering maakt. Dinsdag is de zitting, de uitspraak volgt later. Een uitspraak van het College, een onafhankelijk toezichthouder op de mensenrechten in Nederland, is niet bindend: het is geen rechtbank. Wel wordt in ruim 80 procent van de zaken een uitspraak van het college gevolgd, zegt de instantie in haar jaarverslag.

Mannequins

In de stijlgids van Rituals staat een tiental voorschriften die ervoor moeten zorgen dat werknemers van de keten er „representatief” uit zien, met een „frisse en moderne look”. Zo mogen werknemers geen zichtbare piercings, tatoeages of sieraden dragen. Alleen kleine oorknopjes of trouwringen zijn toegestaan. Daarnaast moet iedereen bedrijfskleding dragen. Voor vrouwen is dat een jurk of broek, voor mannen een broek.

Over het gebruik van make-up meldt de gids niet expliciet dat vrouwen daarin minder vrijheid krijgen dan mannen. Maar in de praktijk is dat anders, stelt Rituals in zijn verweer aan het college. „Van vrouwen wordt verwacht dat zij tijdens werktijd make-up dragen en als zij dat niet doen, worden zij daarop aangesproken. Mannen mogen make-up dragen, maar zijn daartoe niet verplicht.” Maar andersom zijn er ook specifieke regels voor mannen, merkt het bedrijf op. Zij moeten hun baard netjes knippen en verzorgen.

De stijlregels moeten er onder meer voor zorgen dat klanten in elk filiaal dezelfde winkel en sfeer treffen, aldus Rituals. Werknemers zijn daarnaast „ambassadeur van het merk”. Verkopers fungeren als „mannequin” voor de producten die de keten verkoopt. „Een beter model voor cosmetische producten […] is er niet. Een paspop of foto heeft niet hetzelfde effect.”

In een reactie laat Rituals weten dat de gesprekken met Pijnenburg de afgelopen maanden hebben geleid tot aanpassing van de stijlgids, ook na overleg met onder meer een werkgroep rond inclusie en diversiteit. Omdat niet iedere werknemer zich „prettig” voelt bij het dragen van „uitgesproken make-up” mogen werknemers nu ook neutrale kleuren dragen, zoals naturel nagellak en huidkleurige lippenstift.

Tatoeages

Kledingvoorschriften op de werkvloer moet een werkgever goed kunnen onderbouwen, zegt arbeidsrechtadvocaat Suzanne Meijers: een helm vanwege de veiligheid of handschoenen vanwege de hygiëne. Ook mogen bedrijven werknemers vragen specifieke kleding te dragen vanwege ‘representativiteit’. Dat moet dan wel in verhouding staan tot het soort bedrijf en het werk dat iemand doet. „Bij zomers weer teenslippers verbieden? Zo’n verbod slaat nergens op in een callcenter. Maar op een kantoor waar klanten in en uit lopen, ligt het weer anders.”

Lees ook: Mag je baas je vragen een broek te dragen?

Ook moeten de voorschriften voor alle werknemers in dezelfde functie zoveel mogelijk gelijk zijn, zegt Meijers. Ze vraagt zich af of Rituals in de kern wel iets anders vraagt van vrouwen dan van mannen: beiden moeten er uiteindelijk ‘representatief’ uitzien. „Al kun je dan dus weer betwisten: wanneer ziet iemand er representatief uit?”

Dat is nu precies wat Pijnenburg stoort aan de voorschriften van Rituals: de achterliggende aanname dat een vrouw er zonder make-up niet representatief uit zou zien. Volgens haar worden aan vrouwen „hogere representativiteitseisen gesteld dan aan mannen”.

Zaken als deze houden altijd sterk verband met wat de sociale norm is. In 2010 stonden KLM en een stewardess tegenover elkaar in de rechtszaal. De luchtvaartmaatschappij wilde de stewardess ontslaan omdat ze zich met haar onbedekte tatoeages en gemillimeterd haar niet hield aan de stijl- en kledingregels. De rechter gaf KLM gelijk. Het „bijna kaalscheren van het hoofd bij vrouwen is maatschappelijk nog niet zo algemeen aanvaard of gebruikelijk dat een dergelijke haardracht niet als extravagant kan worden beschouwd”, motiveerde de rechter onder meer.

De vraag is echter of een rechter twaalf jaar later tot hetzelfde oordeel zou komen, zegt advocaat Meijers. Sociale normen verschuiven immers met de tijd. „Tatoeages zijn bijvoorbeeld echt mainstream geworden, je bent eerder een uitzondering als je er geen hebt. Wie vindt tattoos nog afschrikwekkend? En ook kort haar: is dat nog heel bijzonder?”

In de ogen van Pijnenburg is de opvatting dat vrouwen make-up moeten dragen om representatief te zijn een stereotype dat „in deze huidige tijd” niet langer standhoudt. Volgens Rituals wordt make-up „in het maatschappelijk verkeer” nog gezien als „cosmetica die overwegend door vrouwen wordt gebruikt”.

Wie voor Rituals gaat werken, weet waar hij of zij aan begint, betoogt het bedrijf. Al bij de sollicitatie wordt besproken dat kandidaten „affiniteit” moeten hebben „met het merk Rituals” en de producten die het bedrijf verkoopt. Net als dat het bedrijf actief is in een branche waarin het „erg gebruikelijk is” dat personeel als „visitekaartje” van het bedrijf fungeert. „Een vegetariër zal ook niet snel geneigd zijn om voor een vleesverwerkingsbedrijf te gaan werken”, stelt Rituals in zijn verweer.

Pijnenburg vindt dat geen heel sterke metafoor, zegt ze. Om te beginnen verkoopt een slager alléén vlees, terwijl Rituals naast make-up ook andere producten verkoopt. En: „Ik heb zelf ook ooit bij een slagerij gewerkt, terwijl ik amper vlees eet. Het verschil: een slager dwingt zijn werknemer niet om vlees te eten. Rituals verplicht zijn personeel wel iets.”