Bekendste kunstenaar van Documenta trekt zich terug vanwege antisemitisme-rel

Kunstfestival Kunstenaar Hito Steyerl heeft haar werk teruggetrokken van de Documenta. Excuses en het weghalen van een kunstwerk blijkt niet genoeg voor de Duitse pers en politici als het om antisemitisme gaat.

Publiek kijkt naar het werk van de Duitse beeldend kunstenaar en filmmaker Hito Steyerl in het Naturkundemuseum im Ottoneum op de Documenta 15 in Kassel.
Publiek kijkt naar het werk van de Duitse beeldend kunstenaar en filmmaker Hito Steyerl in het Naturkundemuseum im Ottoneum op de Documenta 15 in Kassel. Foto Anton Roland Laub/AFP

Ondanks de debatten die er georganiseerd zijn over kunst en antisemitisme, de excuses en vele artikelen is de storm rondom Documenta 15 niet gaan liggen. Nu heeft de bekendste kunstenaar die op het vijfjaarlijkse kunstfestival in Kassel te zien was, de Duitse Hito Steyerl, haar werk teruggetrokken. Het is een flinke klap, Steyerl geldt wereldwijd als een belangrijk kunstenaar die politieke thema’s niet schuwt en het grootkapitaal vaak de maat neemt in haar werk – een onderwerp dat haar met vele kunstenaars op deze editie verbindt. De organisatie had wat haar betreft geen goede respons op de ophef, zou elk debat uit de weg gaan en niet openstaan voor bemiddeling, schreef ze in een mail aan de organisatie die het Duitse dagblad Die Zeit onder ogen kreeg.

Inmiddels heeft het Indonesische collectief Taring Padi dat het gewraakte kunstwerk People’s Justice maakte zijn excuses aangeboden in een interview in Die Zeit. Vijf kunstenaars van het collectief dat het metershoge werk maakte (en dat inmiddels twintig jaar oud is), zeggen dat ze een fout hebben gemaakt met de twee karikaturen: tussen de twee figuren zijn een Israëlische soldaat met varkenskop te zien en een man met rattentanden die zowel een symbool van de Mossad als de SS draagt.

„Voor ons waren het twee van de vele kwaden”, zeggen ze, waarbij het ze ging om het optekenen van democratieën die het Soeharto-regime ondersteunden en daarmee ook de bloedbaden onder zijn bewind mogelijk hadden gemaakt. „We hadden niet begrepen dat deze karikaturen antisemitisch waren. Antisemitisme is in Indonesië geen groot thema, we wisten nauwelijks wat het was. Dat we erop gewezen zijn en leren wat antisemitisme is, is voor ons een leerproces. We hadden gevoeliger en voorzichtiger moeten zijn.”

Lees ook: Documenta is een wereld vol goede intenties

Afschuw

Op de plek waar het grote kunstwerk hing, is inmiddels alleen nog een ijzeren hekwerk te zien waar het aan bevestigd was. Terwijl er al meerdere excuses zijn gemaakt, buitelen politici over elkaar heen om hun afschuw uit te spreken: Christian Geselle, de burgemeester van Kassel, vindt dat zijn stad nu „besmet” is. Bondskanselier Olaf Scholz liet weten dat hij deze Documenta niet gaat bezoeken, terwijl hij dat de afgelopen dertig jaar wel deed. Ook was er vorige week een panelgesprek in Kassel waarbij drie hoogleraren en twee kunstcuratoren (beiden verbonden aan Documenta) op de kwestie ingingen.

Het zijn begrijpelijke reacties in een land waar alles langs de lat van antisemitisme wordt gelegd, en waar een landelijke antisemitismus-beauftragter is aangesteld om eventuele antisemitische uitlatingen vanuit welke hoek dan ook te beoordelen. De Documenta beoordeelde antisemitisme-commissaris Felix Klein overigens als „verwoestend”. Alle getoonde werken worden nu op antisemitische tendensen beoordeeld, waarbij Taring Padi ervan overtuigd is dat er verder niets gevonden zal worden. „Unser Thema ist Klasse, nicht Rasse”, stellen ze in het interview in Die Zeit. Ook het verwijt dat ze islamitische kunst maken weerleggen ze. Ze zijn niet alleen in eigen land slachtoffer van dictatuur, maar hebben in Jogjakarta veelvuldig te maken met islamistische groepen die hun werken vernietigen.

Ondertussen staan Duitse kranten bol van de kwestie. Ze zetten niet alleen de ‘geschiedenis van een escalatie’ neer of geven een ‘reconstructie van een ramp’, maar roepen ook op tot (politieke) consequenties. De Franfurter Allgemeine vraagt zich af of deze Documenta nog te redden is en de Süddeutsche Zeitung vraagt zich af of een ‘wereldtentoonstelling’ nog zin heeft als blijkt dat de werelden zo ver uit elkaar liggen.

Op die laatste vraag heeft Taring Padi in Die Zeit zelf een antwoord: „Deze Documenta laat juist zien hoe belangrijk dialoog is. Wij leren nu wat antisemitisme is. Andersom is het ook goed om je te interesseren voor onze context. Het moet een wederzijdse uitwisseling zijn.”