Met meer zware criminelen in de cel nemen de risico’s toe

Gevangeniswezen Een nieuw kaliber criminelen bevolkt de gevangenis: langgestraft, gewelddadig en niet altijd van plan te stoppen.

Zwaarbewapende agenten voor de ingang van de EBI in Vught. Sinds vorige week geldt om en boven deze extra beveiligde gevangenis een vliegverbod, mede vanwege ontsnappingsrisico’s.
Zwaarbewapende agenten voor de ingang van de EBI in Vught. Sinds vorige week geldt om en boven deze extra beveiligde gevangenis een vliegverbod, mede vanwege ontsnappingsrisico’s. Foto Robin Utrecht/ANP

Met een bosje bloemen in de hand meldt Houssain el M. zich op Kempen Airport. Daar wacht de helikopter waarmee ze in Weert zijn vriendin gaan oppikken voor een romantische rondvlucht.

In Weert wordt met smart op hem gewacht. Niet door zijn vriendin, maar door drie bewapende handlangers en een uit Colombia overgevlogen helikopterpiloot. Bij de tussenlanding zullen zij de helikopter kapen en koers zetten naar de Penitentiaire Inrichting (PI) Roermond om Benaouf A. – een kopstuk uit het cocaïnecircuit – met behulp van touw, een karabijnhaak en twee autobanden tijdens het luchten omhoog te hijsen.

Het plan mislukt, omdat de politie erachter komt en het die woensdag in oktober 2017 niet op een kaping laat aankomen. Benaouf A., die twaalf jaar uitzit vanwege medeplichtigheid aan een liquidatie, wordt overgeplaatst naar de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught, waar ’s lands zwaarste criminelen met het hoogste ontsnappingsgevaar zitten.

Deze mensen hebben één doel: zo snel mogelijk weg

Arend de Korte gevangenisdirecteur

Sinds vorige week geldt om en boven die EBI een vliegverbod, mede vanwege ontsnappingsrisico’s. Al maanden verkeert Vught in de hoogste staat van paraatheid. Ridouan Taghi bleek afgelopen oktober met hulp van zijn advocaat en neef Youssef T. een gewelddadige ontsnapping te hebben voorbereid. „Pro’s” moesten Taghi op een „Navy Seals-manier” bevrijden, zo meldde NRC.

Wat doen gevangenissen met de recente toename van het aantal veroordeelde beroepscriminelen die straffen van tientallen jaren moeten uitzitten? Die toename is mede te danken aan het kraken van criminele communicatiediensten als Ennetcom, Encrochat en Sky, die tot een serie ‘megazaken’ leidden. Daardoor komt er de laatste tijd een flink aantal langgestrafte beroepscriminelen bij.

Deze dinsdag doet de rechtbank Midden-Nederland uitspraak in strafzaak Eris, waar 21 verdachten terechtstaan wegens betrokkenheid bij vijf liquidaties. Tegen zeven van hen is levenslang geëist. Vorige week eiste het Openbaar Ministerie in het Marengo-proces (levens)lange celstraffen tegen Taghi en vijftien andere verdachten.

Lees ook: De moordmakelaar en zijn motorclub: ‘Keylows hoofdrol in de liquidaties’

Cocaïnehandel groeit

„De criminaliteit is zwaarder geworden, de belangen die ermee gemoeid zijn groter en daarmee ook de risico’s voor de openbare orde en veiligheid”, zegt de Vughtse burgemeester Roderick van de Mortel (VVD). Hij wijst erop dat Nederland het afgelopen decennium uitgroeide tot de spil in de Europese cocaïnehandel. „Deze categorie personen schuwt het grove geweld niet en beschikt over enorme financiële middelen om een ontsnapping te faciliteren, bijvoorbeeld met helikopters. Dat baart me zorgen.”

De groei van de groep zware beroepscriminelen met een lange gevangenisstraf zorgt voor een puzzel. „Die puzzel is steeds ingewikkelder”, vertelt Arend de Korte, directeur van de PI Roermond en voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Gevangenisdirecteuren. De regel is namelijk dat zowel vijanden als verdachten uit hetzelfde criminele netwerk in de gevangenis uit elkaar gehouden worden.

De grote strafzaken hebben nog een gevolg. „De dreigingen nemen toe”, zegt De Korte. Er is het risico dat gevangen hun criminele activiteiten achter de tralies voortzetten. En er is het gevaar dat zij willen uitbreken. „Mensen die heel lang vast komen te zitten hebben in het begin één doel: hier zo snel mogelijk weg.”

Hoewel gevangenissen sinds de oprichting van eigen ‘inlichtingenbureaus’ enkele jaren geleden beter zicht kunnen houden op de gedetineerden, stelt De Korte dat de komst van criminelen van zwaarder kaliber om extra maatregelen vraagt. Hij pleit daarom voor aanpassing van de wet, zodat politie en justitie meer informatie met gevangenissen mogen delen. „Het kan nu voorkomen dat iemand is opgepakt voor een grote zaak en wij bij binnenkomst niet weten dat het een grote jongen is.”

Lees ook:Taghi’s neef en de ontsnappingsplannen

Videoverbinding

Na de arrestatie van advocaat Youssef T. schreef toenmalig minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) de Tweede Kamer over maatregelen tegen ontsnappingen en criminele activiteiten tijdens detentie. Het beperken van gevangenenvervoer naar de rechtbank staat daarbij voorop.

De belangrijkste structurele maatregel is dat er in Vlissingen een tweede extra beveiligde gevangenis komt, inclusief rechtbank. Maar die is niet voor 2028 klaar, schreef Dekkers opvolger Franc Weerwind (D66) de Tweede Kamer onlangs. Voor Van de Mortel was dat een reality check. „Het betekent dat zeker de komende zes jaar de zwaarste gevangenen in Vught blijven zitten. Dat geeft risico’s.”

Daarom wil de burgemeester dat het vervoer van gevangenen snel drastisch wordt beperkt. Hij pleit ervoor dat zware criminelen voortaan enkel per video deelnemen aan hun proces: „Alle deskundigen zijn het erover eens dat het grootste risico voor ontsnappen ligt tussen het moment van het verlaten van de gevangenis en het binnentreden van de rechtbank.” Arend de Korte sluit zich daarbij aan. „Nu rijden we met gepantserde auto’s of vliegen met helikopters vanuit Roermond naar de rechtbank. Wij willen vaker zien dat de gedetineerden gewoon binnen blijven en de rechtszaak vanaf een groot scherm volgen.”

Uit jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens blijkt dat verdachten het recht hebben hun eigen zaak in de rechtszaal in persoon bij te wonen. Op dat recht kunnen vanwege de veiligheid uitzonderingen worden gemaakt, zegt Marieke de Hoon, universitair docent strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam, die videorechtszaken onderzocht. „Maar er moet dan wel echt sprake zijn van zeer zwaarwegende omstandigheden.” Ze vindt dat juist verdachten tegen wie lange straffen worden geëist recht hebben op een volwaardige rechtszaak waarbij ze aanwezig zijn in de zaal.

Momenteel werkt het kabinet aan een wetswijziging waardoor rechters op grond van „ernstige veiligheidsrisico’s tijdens het vervoer van en naar de zitting” verdachten moeten kunnen verplichten per videoverbinding aan hun proces deel te nemen. Omdat de verplichting slechts in zeldzame gevallen geldt, is het een minder vergaande maatregel dan De Korte en Van de Mortel wensen. De Vughtse burgemeester vindt bovendien dat de beslissingsmacht niet bij de rechter, maar bij justitie moet liggen. „Het kan niet zo zijn dat de samenleving een groot risico loopt, omdat een rechter in Amsterdam straks per se wil dat de verdachte daarheen komt.”