Reportage

De zucht naar wraak in de legertop van Myanmar groeit

Terdoodveroordeelden Myanmar Bijna anderhalf jaar na de staatsgreep in Myanmar is duidelijk dat de junta het verzet heeft onderschat. Gevreesd wordt dat zij wraak neemt op de naar schatting elfduizend politieke gevangenen, onder wie rapper Phyo Zeyar Thaw en schrijver Ko Jimmy. „Ditmaal zijn de leiders wreder.”

Schrijver en activist Ko Jimmy (midden), zijn vrouw Nilar Thein en hun dochtertje in Yangon na hun vrijlating in 2012.
Schrijver en activist Ko Jimmy (midden), zijn vrouw Nilar Thein en hun dochtertje in Yangon na hun vrijlating in 2012. Foto Soe Than Win / AFP

Op een geheime locatie vertelt Thazin Nyunt Aung over het mangelende wachten dat al zeven maanden duurt. Het vonnis, dood door ophanging, is de enige zekere informatie die ze heeft over haar partner, de populaire rapper en activist Phyo Zeyar Thaw.

Sinds hij op 18 november door het Myanmarese regime werd gearresteerd, lijkt hij van de aardbodem verdwenen. „Er is geen enkel contact. Ik weet niet hoe hij eraan toe is”, zegt ze. Haar blik blijft even hangen aan het vergezicht van de bergen die zich uitstrekken tot diep in Myanmar. Ze strijkt met een hand door haar halflange, sluike haar en zegt met een droevige glimlach: „Maar ik voel me nog steeds sterk.”

Die dag van de arrestatie kookte Thazin zijn favoriete gerecht wetnanyo, varkensribbetjes. Ze hoopte dat de maaltijd hem energie zou geven in het zenuwslopende ondergrondse bestaan dat de twee leidden sinds de staatsgreep van 1 februari vorig jaar. Hij had zijn bord nog maar amper leeg toen leger en politie het appartement binnenvielen.

Terwijl Thazin wist te ontsnappen, verdween Zeyar Thaw in een van de beruchte martelcentra. Die eerste dagen klampte Thazin zich vast aan de gedachte dat hij tenminste goed gegeten had. „Tijdens het verhoor krijgen gevangenen niets.”

Op haar smartphone laat ze de foto zien die in de staatsmedia verscheen nadat hij was gearresteerd. Geknield, de handen op het hoofd. Het blauwwit gestreepte T-shirt dat hij draagt is van haar. Hij zag kans het in allerijl aan te schieten als tastbare herinnering aan zijn geliefde. Ze legt de telefoon opzij en zegt: „De aanblik is onverdraaglijk.”

Na een stilte laat ze een andere foto zien. Twee ineengeklemde handen met op de polsen dezelfde tatoeage van plantjes met rode bloemen. Die lieten ze als een symbool van hun verbond samen zetten toen vorig jaar het geweld tegen demonstranten die protesteerden tegen de staatsgreep en het bewind van de junta almaar grimmiger werd.

Bewegingsvrijheid

Als rapper heeft de 41-jarige Zeyar Thaw fans door het hele land. Met zijn band Acid bracht hij ruim twintig jaar geleden het eerste hiphopalbum van Myanmar uit. De energieke optredens van de muzikanten met hun zwarte jeans, honkbalpetjes en teksten als ‘Ontwaak! Begin!’ raakten een snaar bij de jongeren die snakten naar meer bewegingsvrijheid en een toekomstperspectief.

Lees ook deze reportage: Diep in de jungle trainen Myanmarezen voor de strijd tegen de junta

Door zijn activisme in de jongerenbeweging Wave, dat gericht was tegen het militaire bewind dat ook toen het land beheerste, belandde hij in 2008 voor drie jaar in de cel. Na zijn vrijlating in 2011 werd hij op aandringen van oppositieleidster Aung San Suu Kyi lid van haar partij de Nationale Liga voor Democratie en was hij acht jaar lang parlementslid. In 2020 besloot hij terug te keren naar zijn echte passie: muziek.

Ook de 38-jarige Thazin is als een van de eerste rapsters van Myanmar met prikkelende teksten over de kracht van vrouwen een bekende verschijning. Haar nieuwe album lag begin vorig jaar klaar. Maar de coup dreef het duo de straat op om te protesteren.

Toen leger en politie het vuur openden op demonstranten en massale arrestaties uitvoerden, richtte Zeyar Thaw in Yangon, de grootste stad van het land, een verzetsgroep op. „Dat inspireerde veel leeftijdgenoten om mee te doen”, zegt de jonge arts Saw Thet, terwijl hij in de jungle aan een tafel van bamboe een bord rijst eet.

Zelf sloot hij zich na de staatsgreep aan bij het gewapende verzet in het oosten van Myanmar, waar hij in een ziekenhuisje werkt.

Activisten Ko Jimmy (links) en Phyo Zeya Thaw (rechts) op ongedateerde foto’s. Foto's Myanmar Military Information Team / AFP

Bekende activist

Ook Ko Jimmy, een 53-jarige schrijver en veteraan uit de democratiseringsbeweging, wacht de doodstraf nadat hij in oktober vorig jaar werd opgepakt. Hij is een van ’s lands bekendste activisten en bracht vanaf 1988 ongeveer twintig jaar als politieke gevangene achter de tralies door.

Toen na zijn vrijlating in 2012 prille hervormingen gloorden, probeerden politici hem tevergeefs te recruteren voor hun partij. Hij bleef als activist werken voor een vrijer democratischer land en dook geregeld op als hulpverlener in vluchtelingencrises en bij overstromingen.

Zijn echtgenote Nilar Thein, die in het oosten van het land bij het gewapende verzet is ondergedoken, laat via een audiobericht weten dat ook zij sinds de arrestatie van Ko Jimmy volledig in het duister tast over zijn lot. Ze heeft geen advocaat ingeschakeld omdat ze er geen vertrouwen in heeft dat die iets zou kunnen uitrichten.

Onafhankelijke rechtspraak bestaat niet in Myanmar. Bovendien zijn de twee activisten opgepakt in wijken die onder de krijgswet vallen, waardoor de junta in feite naar willekeur kan handelen. Ze is niet van plan haar land te verlaten. „Velen nemen samen deel aan deze revolutie en zijn vastbesloten te winnen. Daar zal de verandering vandaan komen. Die gedachte geeft me kracht.”

Tekort aan manschappen

Sinds de staatsgreep vinden dagelijks kleine snelle protesten plaats en er wordt nog steeds op grote schaal gestaakt. Burgers richtten honderden milities op en ook enkele etnische minderheden verhevigden hun strijd tegen de junta. Het leger is zelfs in de steden van Centraal Myanmar niet veilig en kampt met een tekort aan manschappen, nu het op zo veel fronten tegelijk moet vechten.

Hoewel de junta het overgrote deel van duizenden burgerdoden op zijn geweten heeft, vermoorden ook verzetsgroepen geregeld niet-militairen die samenwerken met het regime of daarvan verdacht worden.

Nilar Thein klinkt vastberaden, maar door enkele van de berichten die ze op Facebook plaatst, schemeren verdriet en zorgen. Nu eens is het een dichtregel van vrienden, dan weer een hartenkreet: „Liefste, blijf sterk, blijf gezond. Ik zal hard werken aan een weerzien.”

Als prominente activisten hebben Ko Jimmy en Nilar Thein een legendarische status. Ze raakten verliefd terwijl ze opgesloten zaten, trouwden na hun vrijlating en kregen een dochter. Kort na haar geboorte raakten ze door arrestatie weer jarenlang van elkaar gescheiden. Hun dochter werd deels door haar grootouders opgevoed.

Voorheen waren politieke gevangenen gijzelaars. Nu worden ze gebruikt om woede op te koelen

Bo Kyi Assistance Association for Political Prisoners

Begin juni bevestigde het regime dat de doodstraf die in een geheim militair tribunaal zonder enig recht op verdediging werd opgelegd, voor beide activisten aanstaande is. Dagenlang zond de staats-tv een serie beschuldigingen uit over de „terroristische aanslagen” die de twee populaire activisten en hun netwerk zouden hebben uitgevoerd. Ook de krant pakte uit met drie pagina’s.

Sindsdien maakt de geruchtencarrousel overuren met onheilspellende berichten. Dat de boeddhistische rituelen ter voorbereiding op de dood zouden zijn uitgevoerd. Dat het vonnis al voltrokken zou zijn. Volgens de woordvoerder van het gevangenisdepartement bevinden Ko Jimmy en Zeyar Thaw zich met twee andere veroordeelden in de dodencel van de beruchte Insein-gevangenis.

„We kunnen dat niet bevestigen. We beschouwen ze als vermisten”, zegt Bo Kyi, oprichter van de Assistance Association for Political Prisoners (AAPP), die jarenlange ervaring heeft met het documenteren van het lot van politieke gevangenen. Het aantal bedraagt op dit moment ruim elfduizend.

„Van velen weten we niet waar ze zich bevinden en of ze nog leven. Ze raken vermist zodra ze naar ondervragingscentra worden afgevoerd. Ze verdwijnen voor weken of maanden of voor altijd.”

Wisselgeld

In het verleden werden politieke gevangenen vaak als wisselgeld gebruikt voor het verminderen van internationale druk en kritiek. Deze keer is lang niet zeker of het gaat om eenzelfde sinister schaakspel of dat de junta van plan is de doodstraf daadwerkelijk uit te voeren.

De zucht naar wraak in de legertop is groot nu het steeds aannemelijker wordt dat de strijd deze keer niet te winnen valt, meent Bo Kyi. „Voorheen waren politieke gevangenen gijzelaars. Nu worden ze gebruikt om woede op te koelen.”

In gebieden van etnische minderheden die strijden voor autonomie en gelijke rechten, voert het leger al decennia lang in totale straffeloosheid operaties uit waarbij burgers worden vermoord en dorpen platgebrand. De geweldscampagne die in 2017 ruim 700.000 Rohingya, een overwegend islamitische minderheid, naar buurland Bangladesh verdreef, kan mogelijk zelfs als genocide worden aangeduid. Maar dit keer schuwt de militaire top ook geen enkel middel om de eigen Myanmarese meerderheid onder de duim te houden. „Het instituut is hetzelfde, maar de leiders zijn wreder”, zegt Bo Kyi.

Wat er ook gebeurt, we moeten de strijd aangaan. Er is geen weg terug

Thazin Nyunt Aung partner van opgepakte rapper

Families worden vaker dan voorheen collectief gestraft. Zelfs kinderen worden gemarteld in de gevangenis, zoals een recent VN-rapport aantoonde. Ook de behandeling van de 77-jarige Aung San Suu Kyi, die sinds de staatsgreep vastzit op een onbekende locatie, geeft aan dat er een nietsontziende wind waait.

Lees ook: Aung San Suu Kyi uit huisarrest, verplaatst naar isoleercel

De voorgangers van de huidige junta beschouwden Suu Kyi nog altijd als een geprivilegieerde gedetineerde, toen ze tussen 1989 en 2010 ruim vijftien jaar onder huisarrest verkeerde. Ze was immers de dochter van de vader des vaderlands Aung San die het leger oprichtte en het land naar onafhankelijkheid van de Britten leidde.

Het was een veeg teken dat Suu Kyi enkele maanden geleden bij een rechtszitting in een grauwwit gevangenisuniform verscheen, in plaats van in haar traditionele htamein (sarong) en eingyi (kraagloos blousje). Vorige week werd ze in eenzame opsluiting geplaatst op het gevangenisterrein van de hoofdstad Naypyitaw. De ruim twintig rechtszaken die de legertop tegen haar voert kunnen haar voor de rest van haar leven gevangen houden.

De rode bloementatoeages van Phyo Zeyar Thaw en Thazin Nyunt Aung. Foto privé-collectie

Net als vele anderen zeggen Thazin Nyunt Aung en Nilar Thein dat de uitvoering van de doodstraf het verzet alleen maar verder zal aanwakkeren. In Yangon verschenen al stickers en banieren met de tekst: „We zullen hun dood wreken.” In een gewaagde actie werd een van de ingangen van het beroemdste heiligdom van het land, de Shwedagon-pagode in Yangon, voorzien van een spandoek met de tekst: „Vandaag is de pagode gesloten omdat het land de doodstraf heeft.”

„Vergeet Myanmar niet”, zegt Nilar Thein nu haar land internationaal van de kaart gevallen is. Na de staatsgreep stelden westerse landen sancties in. Inmiddels gaat de internationale aandacht vooral naar de oorlog in Oekraïne. In de regio heeft Myanmar aan China en enkele andere landen wel een bondgenoot.

Thazin vraagt de internationale gemeenschap met alle middelen die er zijn druk uit te oefenen op het regime. Ze roept ook rappers overal ter wereld op campagne te voeren voor hun gevangen collega-artiest.

Evenmin als Nilar Thein piekert ze erover weg te gaan uit Myanmar. Eerder tijdens het gesprek raakten haar ogen af en toe omfloerst bij de herinnering aan Zeyar Thaw, maar nu de toekomst ter sprake komt, klinkt ze vooral resoluut. „Deze strijd moet de laatste zijn”, zegt ze. Haar gezicht verstrakt. „Dit is niet de tijd voor tranen. Wat er ook gebeurt, we moeten het aangaan. Er is geen weg terug.”