‘Ze hebben mijn leven geruïneerd’, zegt oud-bondscoach Vera Pauw over de KNVB

Onderzoek Oud-bondscoach Vera Pauw maakte het vrouwenvoetbal in Nederland groot. Dat deed ze in een vrouwonvriendelijke omgeving bij voetbalbond KNVB, waar ze onder meer te maken kreeg met seksueel grensoverschrijdend gedrag door hoge functionarissen. De bond probeerde vervolgens haar plaats in de geschiedenis te marginaliseren. Pauw doet voor het eerst haar verhaal.

Vera Pauw, coach van het Ierse voetbalteam voor vrouwen, in juni 2022.
Vera Pauw, coach van het Ierse voetbalteam voor vrouwen, in juni 2022. Foto ANP

In de zonovergoten tuin van het KNVB-complex in Zeist klinkt op 1 juni 2021 applaus. Bondscoach Sarina Wiegman, die de Oranje Leeuwinnen in 2017 naar de EK-titel leidde, heeft net haar eigen standbeeld onthuld door een gouden doek weg te trekken. Even verderop staan de beelden van onder meer Abe Lenstra, Johan Cruijff en Marco van Basten. „Het is ongelooflijk eervol,” zegt Wiegman. „Er zijn ook zoveel mooie woorden gesproken. Ik ben er sprakeloos van.”

Ze is de eerste vrouw die is vereeuwigd in de beeldentuin van de voetbalbond. Opmerkelijk, vinden sommige aanwezigen. Komt de voormalig bondscoach en grondlegger van het vrouwenvoetbal in Nederland, Vera Pauw, die eer niet toe? En waar is Pauw eigenlijk? Ze is een opvallende afwezige tussen alle mannelijke en vrouwelijke boegbeelden van de voetbalsport.

In tegenstelling tot de andere aanwezigen blijkt Pauw niet te zijn uitgenodigd door de KNVB. „Gepland vernederingsbeleid,” zegt ze nu, in gesprek met NRC.

Pauw mag voor de buitenwacht dan de goedlachse coach en wegbereider zijn van het vrouwenvoetbal in Nederland, achter de schermen blijkt ze al jaren een ernstig verstoorde verstandhouding te hebben met de bond waar ze in 2010 gedesillusioneerd vertrok.

Het aantal vrouwelijke leden neemt begin jaren negentig weliswaar toe, maar serieus geld wordt er nog altijd niet geïnvesteerd in het vrouwenvoetbal, publiek trekt het amper en media-aandacht blijft uit

In de afgelopen weken deed NRC onderzoek naar wat zich in de laatste decennia afspeelde tussen Pauw en de KNVB en sprak meerdere keren met haar en 25 betrokkenen.

In de gesprekken vertelde Pauw uitgebreid, gedocumenteerd en gedetailleerd, al bleken niet alle herinneringen na verificatie te kloppen of te onderbouwen.

Aan het einde van het eerste gesprek vat ze, na ruim vijf uur praten, haar doel om haar verhaal te doen kernachtig samen: „Ik wil erkenning voor het leed dat me is aangedaan.”

Een aantal weken eerder heeft de KNVB een vertrouwelijk rapport van een extern onderzoeksbureau ontvangen waarin staat dat de bond „onvoldoende alert” heeft gereageerd op meldingen van Pauw over „seksueel misbruik” door de jaren heen. Ook „staat vast” dat er „onvoldoende waardering en niet-erkenning door de KNVB” is van haar prestaties en haar bijdrage aan de ontwikkeling van het Nederlandse vrouwenvoetbal, schrijft hoofdonderzoeker Marjan Olfers, hoogleraar sport en recht. „Daar zijn tal van voorbeelden van.”

Vera Pauw in mei 1988 Foto Michiel Wijnbergh/ANP

De negatieve gedragingen van KNVB-functionarissen tegenover Pauw hebben „een systemisch karakter”, getuige het rapport. Binnen de KNVB-geledingen „bestaat een negatief beeld van haar” dat „in stand wordt gehouden en telkenmale wordt gevoed waardoor een en ander een self-fulfilling prophecy is geworden”. Het gevolg is onder meer dat Pauw niet wordt uitgenodigd voor bijeenkomsten „waar dat wel in de rede zou hebben gelegen”.

Dat alles is de sportbond „te verwijten”, luidt de slotsom van het rapport. „Wij bevelen de KNVB aan om ruimhartig het leed wat zij heeft ervaren te erkennen en te zoeken naar mogelijkheden om daar een goede vorm en inhoud aan te geven.”

Maar daarmee maakt de bond begin deze zomer, opnieuw, geen enkele haast. Iets dat Pauw „niet langer wil en kan accepteren”, zegt ze bij aanvang van het eerste gesprek. „Ik laat ze niet wéér over mijn grenzen heengaan.”

Een verhaal over seksueel misbruik, weerstand, succes, tegenwerking en isolatie. Ofwel, hoe het Nederlandse vrouwenvoetbal groeide en tot wasdom kwam, ondanks de diepgewortelde masculiene dominantie.

Diepe sporen

Vera Pauw is deel van een drieling, die in de jaren zestig opgroeit in Vianen. Haar twee broers voetballen bij de plaatselijke club Brederodes. Zij niet. „Voetbal was voor jongens.”

Vader Peter is directeur bij Readers Digest en stemt VVD. Moeder Els is als maatschappelijk werkster juist links georiënteerd en kampt met psychische problemen. Als kind heeft ze vier jaar doorgebracht in een Japans interneringskamp. Het verblijf laat diepe sporen na. „Uiteindelijk was ze niet meer in staat om te werken,” vertelt zoon Evert Pauw.

De ziekte van haar moeder leidt tot aanhoudende spanning in huis en later tot een scheiding. Pauw: „We leerden al vroeg op eigen benen te staan.” Broer Evert: „Vera kon verschrikkelijk boos worden als ze het gevoel had dat haar onrecht werd aangedaan.”

Als ze dertien is, verzoeken haar ouders de KNVB hun dochter dispensatie te verlenen. Met succes. Ze mag meedoen met het enige vrouwenteam van Brederodes. Pauw scheelt gemiddeld meer dan tien jaar met de rest van het team. Eén vrouw is zelfs al moeder.

Bij de KNVB, in de bestuurskamers en bij de pers heerst in die jaren vooral neerbuigendheid over vrouwenvoetbal. De Telegraaf noemt „het balletje trappen door vrouwen” de „nieuwste evolutie” in het voetbal.

Zomerliefde

Pauw is een sporttalent. Ze volgt de Academie Lichamelijke Opvoeding in Amsterdam, haalt aansluitend op het CIOS haar eerste trainersdiploma en speelt in het Nederlands elftal.

In de zomer van 1985, Pauw is 22 jaar, begeleidt ze met haar hartsvriendin Miriam Konijnenberg jeugdteams bij een jaarlijks KNVB-toernooi in Zeist. Ervaren coaches staan de jonge begeleiders bij om ze het vak te leren. Een van hen is een veertien jaar oudere man.

„Hij was een niet te missen figuur. Grappig, zelfverzekerd”, zegt Pauw. Ze is ontvankelijk voor zijn grappen en geflirt. „Ik vond hem leuk en hij mij, dacht ik.” Ondanks het leeftijdsverschil zoenen de twee met elkaar. Konijnenberg, die in de Verenigde Staten woont, herinnert zich de zomerliefde nog goed, vertelt ze via Zoom. „Hij flirtte met haar. Spannend allemaal. Vera was verliefd.”

Kwalificatiewedstrijd op WK vrouwenvoetbal tussen Nederland en Noorwegen in 1998. Het werd 0-0. Kopduel tussen Ann Kristin Aarones en Vera Pauw (rechts). Foto ANP

Er volgt, zo herinnert Konijnenberg zich, een periode waarin de coach soms geen en dan weer wel interesse toont in Pauw. Konijnenberg: „Ik zei toen tegen Vera: ‘Let op. Hij is een stuk ouder dan jij en wil je alleen maar gebruiken.’ Maar die boodschap kwam niet echt aan.” Pauw knikt bij het horen van de herinnering: „Miriam had gelijk met haar waarschuwing.”

Na maanden zonder contact treffen Pauw en de man elkaar in oktober ’86 bij toeval weer op het KNVB-kantoor in Zeist. Pauw: „Ik zei tegen hem: ‘Ik heb nooit meer iets van je gehoord.’” De man wil het haar dezelfde avond nog komen uitleggen, vertelt Pauw. Het is de eerste keer dat ze met elkaar naar bed gaan, bij haar thuis in de Rhijnvis Feithstraat in Utrecht. Het is voor haar een zeer pijnlijke ervaring. Van gelijkwaardige seks is volgens Pauw geen sprake. „Ik dacht: wat is hier gebeurd? Dit was geen vrijen met elkaar. Dus ik zei: ‘Dit flik je me nooit meer.’ Maar dat maakte geen indruk op hem.” Ze zucht. „Dat is mijn grootste fout, dat toen niet alle alarmbellen zijn afgegaan.”

De volgende avond staat de coach weer voor haar deur. „Hij zei: ‘Ik wil je laten zien dat ik het ook anders kan’. En dat geloofde ik, op dat moment.”

Het is nog altijd een zichtbaar pijnlijke herinnering voor Pauw. „We belandden weer in bed. Hij ramde ’m erin en was binnen een minuut klaar”, heeft ze in augustus 2021 al over die avond verklaard tegen Marjan Olfers en haar onderzoekscollega, getuige het gespreksverslag dat het bureau maakt. Terwijl de man bezig was, vertelt ze aan de onderzoekers, „heb ik nog gezegd dat ik dat niet wilde”. Uit het verslag: „Ik ben toch duidelijk geweest? Dit wil ik toch niet.”

Het optreden van de man noemt ze tegen het onderzoeksduo „seksueel agressief”, maar „ik ervaarde het op dat moment niet als een verkrachting”. „Ik heb altijd volgehouden: ik ben nooit verkracht, het is mijn eigen schuld geweest.”

Pauw belt op de bewuste avond in paniek haar hartsvriendin die elders in Utrecht woont. Konijnenberg: „Vera kon niet meer stoppen met huilen toen ik meteen daarna bij haar aankwam. Zo had ik haar nog nooit meegemaakt.”

Pauw was volgens haar „totaal ontredderd”. „Dus ik zei: ‘Veer, wat is er?!’ Maar ze zei alleen maar: ‘Ik wil het niet zeggen, ik wil het niet zeggen.’”

Om haar vriendin te kalmeren geeft Konijnenberg haar een halve valiumpil, die ze heeft meegekregen van haar vader, een hartpatiënt. Konijnenberg: „Ik heb Vera in bed gelegd en gewacht tot ze sliep.” De volgende dag gaat ze opnieuw bij Pauw langs, die absoluut niet wil vertellen wat er is gebeurd. „Ik schaamde me zó verschríkkelijk,” zegt Pauw nu. „Ik had hem immers zelf weer binnengelaten.”

Die diepe schaamte leidt ertoe dat ze decennia zal zwijgen over wat haar is overkomen, zelfs tegen haar latere echtgenoot. Pauw: „Tot ik een paar jaar geleden de kwaadsprekerij door de KNVB over mij echt niet meer trok, in therapie ben gegaan en we ook over die ervaring spraken.” Konijnenberg: „Vera heeft mij pas een paar maanden geleden verteld wat er toen precies is gebeurd. Vreselijk echt.”

De eerste kwalificatiewedstrijd van Vera Pauw (midden) in 1985 tegen Frankrijk. Foto privé-collectie

Na afronding van het onafhankelijke onderzoek en het lezen van het rapport doet Pauw, na ruggespraak met deskundigen en intimi, begin juni alsnog aangifte van verkrachting tegen de man bij de zedenpolitie in Amsterdam. „Want dat is terugkijkend wat het was,” zegt ze. „Na die aangifte kwam er een rust over me. Voor het eerst werd mijn verhaal serieus genomen.”

Dat het is verjaard, maakt voor haar niet uit. „Ik doe dit voor mezelf. Om iets van de pijn weg te nemen, ook al zal hij niet meer worden vervolgd.”

Pauw is zich bewust van de ernst van de aantijging, zegt ze herhaaldelijk. Ze heeft de mogelijke consequenties besproken met Bénédicte Ficq, haar advocaat. Pauw: „Maar ik schaam me niet meer voor wat er is gebeurd en zegt het nu hardop, want ik sta voor de waarheid.”

De coach, benaderd door NRC, reageert in een telefoongesprek van een uur geschrokken. „Ik ben verbijsterd door de aantijging.” Hij erkent, schoorvoetend, dat hij destijds een affaire had met Pauw, maar ontkent dat er sprake is geweest van seksueel grensoverschrijdend gedrag. „Welnee. Er is in dat opzicht niets onoorbaars gebeurd. In mijn hele leven niet, trouwens.” Dat Pauw onlangs aangifte tegen hem heeft gedaan van verkrachting kan hij niet geloven. „Dat kán niet. Ik herinner me geen onmin of problemen.”

Volgens Miriam Konijnenberg is de gebeurtenis in de Rhijnvis Feithstraat een bepalend moment. „Voor mij is er een Vera voor en een Vera na”, zegt ze. Haar vriendin is sindsdien „stiller” en „afstandelijker ten opzichte van onbekenden”. In hun gezamenlijke jaar op het CIOS liftten ze met regelmaat samen naar Arnhem, vertelt Konijnenberg. „Dat hebben we na die bewuste avond nooit meer gedaan. Pas nu begrijp ik waarom.”

Pauw: „Die avond is voor mij het begin van veel ellende geweest.”

Zomerkamp van de KNVB

Tot schrik van Pauw neemt de KNVB niet lang daarna de betreffende man in dienst. De bond, waar ook Pauw werkzaam is, is onwetend van hun gezamenlijke geschiedenis. Al snel treffen de twee elkaar weer tijdens het jaarlijkse zomerkamp van de KNVB. Pauw: „Dat was vreselijk, want hij dacht gewoon weer verder te kunnen gaan met me waar hij was gebleven.”

Ze maakt de man, naar eigen zeggen, duidelijk niet van zijn avances te zijn gediend. „Hij kwam telkens op mijn kamer. Tot ik zei: ‘Als je nú niet weggaat, ga ik schreeuwen.’” Ze is even stil. „Toen sloeg hij om, als een blad aan de boom.”

Pauw in een wedstrijd tegen Ierland. Foto privé-collectie

De relatie tussen de twee verslechtert snel bij de KNVB. Pauw is als projectleider om het vrouwenvoetbal te promoten hiërarchisch ondergeschikt aan hem. En dat merkt ze. Zo overhandigt hij „mejuffrouw V. Pauw” in augustus 1987 een brief, die in bezit is van NRC. „Aangezien je (…) bent toegetreden tot de technische staf van de KNVB moeten wij je erop wijzen dat het voor het funktioneren als deze verboden is uit te komen in de vertegenwoordigende elftallen”, luidt de tekst, die door hem is opgesteld. Het is volgens de functionaris „immers mogelijk dat de buitenwereld zou kunnen denken dat van bevoorrechting sprake zou kunnen zijn”. Pauw moet als medewerkster van de KNVB per direct stoppen als international, is de boodschap. „Een gruwelijke streek,” zegt zij terugkijkend.

De man kan zich de brief en het door hem opgelegde speelverbod „niet herinneren”. „Ik lijk Rutte wel,” zegt hij telefonisch. „Maar als jullie die brief hebben, zal het zo zijn.”

Spelen voor het Nederlands elftal is voor Pauw het hoogst haalbare in die dagen. Voormalig vrouwenbondscoach Bert van Lingen, met wie Pauw een goede band onderhoudt, doet op haar verzoek navraag over de brief bij Rinus Michels, de technisch directeur van de KNVB. Die ziet geen probleem in Pauws ‘dubbelfunctie’ en zegt toe het probleem op te lossen. Bij de eerstvolgende interland zit Pauw ‘gewoon’ bij de selectie.

Pauw was de eerste Nederlandse vrouw die in Italië een contract krijgt bij een professionele voetbalclub (Modena). Foto Jeroen van Bergen

Het Nederlands vrouwenelftal is in het najaar van ’87 op weg om zich te kwalificeren voor het Europees kampioenschap. Dat zou een unicum zijn, want niet eerder bereikten de vrouwen een eindtoernooi.

Maar de functionaris, die nauw betrokken is bij het Nederlands vrouwenelftal, laat het er volgens Pauw niet bij zitten en maakt haar „het leven zuur”, bijvoorbeeld door tegen mensen te zeggen „dat er niet te werken viel met mij”. Ze is niet de enige speelster die botst met de functionaris en in de zomer van ’88 bedankt Pauw, net als anderen, voor Oranje.

Zonder deze internationals loopt het Nederlands elftal de kwalificatie voor het EK alsnog mis, tot teleurstelling van een paar sympathisanten bij de KNVB. „Voetballen in Nederland is nog zo’n ouderwets mannenbolwerk”, zegt bondsvoorlichter Ger Stolk in de Volkskrant. „Het is godgeklaagd.”

Pauw verlaat terneergeslagen de KNVB. Ze „worstelt” in die dagen met haar woede en verdriet maar „piekert er niet over” de ware toedracht te onthullen. „De schaamte was nog altijd immens”, vertelt ze.

Ze vertrekt naar Italië waar ze gaat spelen voor Modena. „Het is absoluut geen wanhopige vlucht”, zegt ze in een interview met het blad Voetbal, dat haar opzoekt in Italië.

Pauw grijnst bij het herlezen van het citaat. „Dat voelde die journalist goed aan, want het was natuurlijk wel een vlucht”, zegt ze. „Het was echt niet meer te doen. Op kantoor in Zeist stond mijn bureau tegen dat van hem aan, terwijl hij ondertussen tegen iedereen laatdunkend over me deed.”

Spanning op slag terug

Na één jaar Italië keert Vera Pauw terug in Oranje en bij de KNVB, waar de functionaris is vertrokken. Bij de bond probeert ze het meisjes- en vrouwenvoetbal van de grond te krijgen. Jan de Koning, die destijds een werkkamer met Pauw deelde in Zeist: „Ze reisde stad en land af om de sport te promoten.”

Het aantal vrouwelijke leden neemt begin jaren negentig weliswaar toe, maar serieus geld wordt er nog altijd niet geïnvesteerd in het vrouwenvoetbal, publiek trekt het amper en media-aandacht blijft uit. De sfeer bij de KNVB is ook anders dan toen ze vertrok, merkt Pauw. Negatiever. „Hoe harder ik eraan trok, hoe meer weerstand ik ondervond bij het old boys network.” Ze is een van de weinige vrouwen in Zeist die geen secretariële functie heeft op het bondsbureau.

De spanning van weleer is zelfs op slag terug als de oud-functionaris, die nog als docent aan de KNVB is verbonden, haar op een dag op haar billen wil slaan. Pauw staat voorover bij een bureau bij het secretariaat met haar rug naar de deur, waar de man binnenkomt. Een voorval dat door een andere betrokkene wordt bevestigd. Pauw: „Ik zei: ‘Als je dat doet, sla ik je kapot.’” De man zegt zich het voorval desgevraagd niet te herinneren.

Ze is één van de weinige vrouwen in Zeist die geen secretariële functie heeft op het bondsbureau

Marjan Wilts, secretaresse bij de KNVB in die jaren, memoreert „de paniek en de angst in de ogen” van Pauw. Wilts: „We hebben Vera toen opgevangen. Ze huilde en was totaal overstuur.” De oud-secretaresse is niet verbaasd over de ervaringen van Pauw met de man. „Oh nee. Het was een mannenwereld, als vrouw was je ondergeschikt.”

De situatie op kantoor in Zeist wordt er voor Pauw niet beter op als zij en bondscoach Bert van Lingen in het voorjaar van 1992 verliefd worden op elkaar. In strijd met de tijdsgeest legt hij, op eigen initiatief, zijn functie neer.

Het was een mannenwereld, als vrouw was je ondergeschikt

Marjan Wilts secretaresse KNVB

Van Lingen vertrekt in stilte als bondscoach, maar op de burelen bij de KNVB leidt de relatie tot gesmoes. Marjan Wilts: „Daar werd over geroddeld.” Jan de Koning: „Hun relatie heeft Vera kwetsbaar gemaakt. Ik herinner me dat mensen binnen de KNVB zeiden: ‘Ze heeft er alles voor over om in het Nederlands elftal te spelen. Zelfs, als het moet, een relatie met de trainer.”

Pauw knikt bij het horen van de herinneringen. „Heel pijnlijk, want Bert en ik zijn gek op elkaar. De reden dat we nog altijd samen zijn.”

Ze richt zich na het vertrek van Van Lingen vol overgave op wat ze ziet als haar missie: de weg plaveien voor een nieuwe generatie speelsters. Het is zwemmen tegen de stroom in, ook buiten Zeist. „Enkele ‘vrouwen’ vinden het tegenwoordig noodzakelijk zich op alle terreinen van de samenleving te manifesteren. Ook Koning Voetbal wordt meer en meer slachtoffer,” schrijft F. van der Leur uit Den Haag in een ingezonden brief in het weekblad Voetbal International. „Voetballende vrouwen moeten maar eens beseffen dat ze geen mannen zijn. Of maken we het straks nog mee dat er op een zwoele zomeravond na een vrouweninterland shirtjes worden geruild?”

Pauw strijdt ondertussen onophoudelijk voor de oprichting van een landelijke eredivisie voor vrouwen en voor gemengd jeugdvoetbal tot op het hoogste niveau. „Iedereen wil het,” zegt ze eind ’92 tegen het AD. „Wie zijn wij dan als KNVB om te zeggen dat het niet mag?” Eind 1995 verandert die situatie als een Groningse jeugdspeelster met steun van Pauw een rechtszaak aanspant tegen de KNVB. Met succes. De bond moet gemengd voetbal mogelijk maken. Van harte gaat dat niet. Toenmalig KNVB-woordvoerder Ger Stolk: „Er is een behoudende groep die stelt: ‘Damesvoetbal is zonde van het gras’.” De bond telt in die jaren zo’n 60.000 vrouwelijke leden.

De vrouwonvriendelijke houding is binnen de KNVB nog springlevend. Pauw wordt, naar eigen zeggen, op een dag in ’97 van achteren tussen haar benen gegrepen door een oudere docent, een andere dan de oud-functionaris. „Bizar natuurlijk”, zegt Pauw nu. „Maar toen dacht ik: als ik in deze wereld wil functioneren, is de consequentie dat ik me daartegen moet wapenen.”

Er is een behoudende groep die stelt: ‘Damesvoetbal is zonde van het gras’

Ger Stolk voormalig KNVB-woordvoerder

Melding maakt ze niet van het voorval. Op dat moment wordt bij de profsectie van de KNVB penningmeester Theo Aalbers verdacht en uiteindelijk veroordeeld voor de aanranding van een secretaresse.

„Er was sprake van een overwegende mannencultuur, die als hard en horkerig wordt omschreven”, concludeert hoofdonderzoeker Marjan Olfers in haar onderzoeksrapport. „Binnen deze context” heeft de veeleisende Pauw „tegen de klippen op moeten werken om het vrouwenvoetbal een plaats te kunnen geven”.

In mei 1998 zwaait Pauw af als international. Met 89 interlands is ze op dat moment recordhouder bij zowel de vrouwen als de mannen. In de kleedkamer zingen teamgenoten haar toe. „Vera Pauw: wat ’n vrouw, wat ’n vrouw”, luidt het refrein. Pauw tegen het Brabants Dagblad: „Een fantastisch gebaar.” Ook het schild met inscriptie dat zij op het veld van de KNVB krijgt overhandigd, ziet ze volgens de krant als een grote blijk van waardering.

Met Bert van Lingen, met wie ze inmiddels is getrouwd, vertrekt ze in de zomer van ’98 naar Schotland. Hij wordt assistent van Dick Advocaat bij Glasgow Rangers, zij wordt bondscoach van de Schotse vrouwen. Pauw: „Een droom die uitkwam.”

Koninklijke Nederlandse Vera Bond

Ruud Bruijnis, directeur amateurvoetbal bij KNVB, belt in het voorjaar van 2004 Vera Pauw. Of ze bondscoach van het Nederlands vrouwenelftal wil worden. Pauw is vereerd maar niet meteen enthousiast. Om succes te boeken moet er iets veranderen in Zeist. Ze vreest daar opnieuw met roddel en achterklap te maken te krijgen.

Pauw besluit het toch te doen en laat er geen gras over groeien. Ze eist dat ze als eerste vrouw de cursus Coach Betaald Voetbal mag volgen. „Voor alle mannelijke bondscoaches voor mij was het diploma verplicht maar voor mij, als vrouw, niet”, zegt Pauw. „Dat vond ik onterecht.” Ze slaagt met lof en realiseert, ondanks weerstand in de profsectie van de bond, in 2007 een oude droom: de oprichting van de eredivisie voor vrouwen. Pauw: „Dé doorbraak voor het vrouwenvoetbal.”

In hetzelfde jaar ervaart Pauw opnieuw dat „het seksisme” nog altijd rondwaart in Zeist. Bij een fotoshoot wordt ze naar eigen zeggen door een collega-coach van achter in haar kruis gegrepen. „Ik draaide me om en zei: ‘Als je me dat nog één keer flikt … Daar was hij niet erg van onder de indruk.” Opnieuw doet ze geen aangifte. „Ik dacht: niemand zal me geloven.”

De naam van deze coach is, net als die van de docent van het vergelijkbare voorval in 1997, bekend bij NRC en de politie. Beide namen zijn, op uitdrukkelijk verzoek van Pauw, niet in dit artikel opgenomen. „Deze zaken zijn misschien nog niet verjaard en kunnen, bij nieuwe meldingen, mogelijk tot vervolging leiden”, zegt ze. „Dat proces wil ik niet frustreren.”

In oktober 2008 voltrekt zich op het veld het gehoopte wonder: onder toeziend oog van de nieuwe KNVB-voorzitter Michael van Praag plaatst Nederland zich voor het eerst in de geschiedenis voor een eindtoernooi, het EK in Finland. Pauw, terugblikkend: „Een geweldige teamprestatie.”

De voorbereidingen voor het EK in Finland in 2009. Foto Koen Suyk/ANP

Zo enthousiast als de buitenwacht reageert op het succes, zo kil is de reactie in Zeist. „Vanuit de directie kreeg ik geen enkele felicitatie,” zegt Pauw. Ze wil presteren met Oranje op het EK en legt de directie haar technische plannen voor. Wanneer ze daar naar eigen zeggen lange tijd niets op hoort, stapt ze op verantwoordelijk directeur Ruud Bruijnis af. „Die ontplofte. Hij zei: ‘KNVB staat niet voor Koninklijke Nederlandse Vera Bond,’” zegt Pauw. „Daar was ik ontzettend boos over, want wéér werd ik weggezet als een onmogelijk iemand om mee te werken.”

Nog moeizamer is de verhouding met de marketingafdeling. Exemplarisch is een fotoshoot in aanloop naar het EK 2009. Het blad Esquire wil aandacht besteden aan Oranje. Daarvoor moeten de speelsters uitgebreid op de foto. Pauw: „‘Prima’, zei ik, „maar niet na een intensieve trainingsdag, zoals die was ingepland. Dan moeten de speelsters rusten.”

Het conflict loopt hoog op en voedt de wederzijdse ergernis. „Zie je wel dat er met dat wijf niet valt te werken,” citeren de onderzoekers een betrokkene in hun rapport.

Op het EK in Finland behaalt het Nederlands elftal een verrassende derde plaats. De bloedstollende halve finale tegen Engeland wordt in Nederland door 1,75 miljoen mensen gevolgd. Sportkoepel NOC-NSF beloont de ploeg met een A-status: het team kan zich vanaf dat moment fulltime richten op het voetbal.

De ontvangst bij terugkeer in Zeist is daarentegen koud. „Op de receptionistes na zei niemand iets”, zegt Pauw. „Er was geen taart, niets.”

Het contrast met de publieke opinie over Pauw kan niet groter. De emancipatieprijs die ze van het blad Opzij krijgt voor haar „onvermoeibare inzet voor gelijke kansen voor meisjes en vrouwen, zowel in de sport als daarbuiten”, is een van de onderscheidingen die ze in die periode ontvangt.

Het succesvol verlopen EK blijkt een keerpunt, voor het vrouwenvoetbal én in het persoonlijk leven van Pauw. De sport is opeens hot. Het aantal vrouwelijke leden loopt op tot boven de 120.000.

Voor Pauw zelf is het toernooi „een kantelpunt”, als het gaat „om de onderwaardering” van haar prestaties, concluderen de onderzoekers. De rode draad: speelsters en mensen met wie ze op het veld staat zijn enthousiast over haar. Daphne Koster, aanvoerder onder Pauw in haar tijd als bondscoach: „Vera is een vakvrouw. Zonder haar was er geen eredivisie, EK of WK voor Oranje geweest.”

Leidinggevenden en kantoorpersoneel op enige afstand zijn vaker negatief. Ze noemen haar „pusherig” en „dwingend”, noteren de twee onderzoekers in hun eindverslag. Pauw: „Dat zijn dus mensen die ik nooit sprak en oordeelden op basis van rondzingende verhalen over mij. Ik ben juist een teamplayer.”

Vera is een vakvrouw. Zonder haar was er geen eredivisie, EK of WK voor Oranje geweest

Daphne Koster speelster Oranje onder Pauw

Het gevolg van de kritiek, schrijven de onderzoekers, „is dat er binnen de KNVB-geledingen negatief over haar werd en wordt gesproken”.

Aantijgingen waartegen Pauw zich volgens het onderzoeksbureau amper kon en kan verdedigen, al is het maar omdat ze door de organisatiestructuur van de KNVB nooit zelf aan tafel zat bij de volledig door mannen gedomineerde directievergaderingen.

Voor de vraag of ze ook zelf een bijdrage heeft gehad aan het giftige klimaat bij de bond rond haar persoon, neemt ze de tijd. „Dat heb ik me ook vaak afgevraagd.” Ze glimlacht: „Ik had en heb alleen moeilijkheden met mensen die problemen hebben met een vrouw in de voetbalwereld.”

Steunbetuigingen op de tribune aan het adres van bondscoach Vera Pauw in 2010 tijdens de WK-kwalificatiewedstrijd tegen Slowakije. Pauw zit na deze wedstrijd nog eenmaal als coach op de bank, daarna stopt ze als bondscoach vanwege een conflict met de voetbalbond. Foto Vincent Jannink/ANP

Een half jaar na de derde plaats op het EK barst de bom. Pauw wil dat het vrouwenvoetbal een eigen directeur krijgt. De KNVB-top weigert. Een breuk is onafwendbaar. „Vera is iemand die alles tot in de perfectie wil regelen, die controle wil houden”, zegt directeur Bruijnis in een toelichting tegen de NOS op haar vertrek begin 2010. „Maar ook het werken in het vrouwenvoetbal is een teamsport. En dat viel niet altijd mee.”

Gedesillusioneerd verlaat Pauw Nederland. Ze wordt technisch directeur bij de Russische voetbalbond. Maar het verleden laat haar niet los.

Ontmoeting op Schiphol

Dat merkt ook bondsvoorzitter Michael van Praag. Hij kent Pauws onvrede en hoort de negatieve verhalen over haar in Zeist. Pauw: „Een paar maanden na mijn vertrek hebben we uitgebreid gepraat. Hij wilde mijn kant van het verhaal horen.” Alles kwam aan bod, zegt ze: vooral de tegenwerking van de bond in haar tijd als bondscoach, maar ook de framing, de isolatie en het seksueel misbruik. Pauw: „Daarbij ben ik wat betreft het seksueel misbruik niet in detail getreden.” Zo noemt ze niet de namen van de mannen die volgens haar seksueel over de schreef gingen.

De ontmoeting leidt tot een vervolggesprek op Schiphol met de voltallige top van de KNVB in oktober 2013. Pauw vertelt opnieuw haar verhaal. „Daarop zei Van Praag: ‘Wij willen excuses maken voor de wijze waarop er met jou is omgegaan.” Toch krijgt ook deze melding van seksueel grensoverschrijdend gedrag geen vervolg, al herinneren niet alle aanwezigen het zich later als een melding.

Ik had en heb alleen moeilijkheden met mensen die problemen hebben met een vrouw in de voetbalwereld

Vera Pauw

Bondsvoorzitter Van Praag polst Pauw aan het einde van het gesprek om ambassadeur te worden van het bid om het EK in 2017 naar Nederland te halen. De KNVB komt er niet meer op terug.

Een jaar later wordt het EK aan Nederland toegewezen. Een volgende mijlpaal voor het vrouwenvoetbal. Voor de loting van het toernooi, eind 2016 in het Luxor Theater in Rotterdam, krijgt Pauw geen uitnodiging. Het leidt tot verontwaardiging op sociale media, waarop de KNVB met een tweet reageert: „We hebben er helaas niet aan gedacht. Maar als ze ons een berichtje had gestuurd, hadden we haar direct uitgenodigd.” Het is voor Pauw het zoveelste bewijs dat ze persona non grata is in Zeist.

Een absurde keuze

Bij toeval komt ze eind 2016 in contact met Hans van Breukelen. De oud-doelman van Oranje is sinds een half jaar technisch directeur bij de KNVB. De voorbereiding op het vrouwen-EK in eigen land, waarvoor Nederland als organisator rechtstreeks is geplaatst, verloopt stroef. Van Breukelen praat met haar over de staat van het Nederlandse vrouwenvoetbal. „Hij zei: ‘Vera, zou je een afspraak met me willen maken want het gaat helemaal niet goed met het vrouwenvoetbal?”

De bond ontslaat kort daarna bondscoach Arjan van der Laan. Pauw heeft ondanks alle ervaringen nog altijd de ambitie om kampioen te worden met Oranje. Ze hoort alleen niets van de KNVB na het eerdere contact met Van Breukelen. Ze belt hem. „Hij zei: ‘Grappig dat je het vraagt: we hebben helemaal niet aan jou gedacht als optie.’” Dat is opvallend, vindt Pauw gezien haar rijke (internationale) ervaring.

De KNVB stelt tot haar verbazing haar oud-teamgenoot Sarina Wiegman aan. Een succesvolle clubcoach, maar zonder internationale ervaring. Pauw schrijft Van Breukelen een brief. „Beste Hans, na een nachtje slapen wordt het onbegrip voor jullie keuze alleen maar groter. In mijn ogen een absurde keuze.” In het schrijven van drie kantjes zet Pauw uiteen waarom dit „de uitgelezen mogelijkheid” is om haar aan te stellen. „De beste vrouwencoach is beschikbaar,” schrijft ze, doelend op zichzelf.

Op Amerikaanse wijze somt Pauw haar belangrijkste kwalificaties op. „Ik ben de beste optie omdat: ik een vrouw ben en functioneer in de absolute top. Ik alle topteams tot in detail ken. Ik toernooi-ervaring heb.”

Pauw terugblikkend: „Het stond de KNVB uiteraard vrij om mij niet te kiezen maar zeg dan eerlijk dat het niet op inhoudelijke grond is gebeurd.”

In haar brief vertelt ze over wat haar als speelster en bondscoach is overkomen met de KNVB. „Ik ben (seksueel) geïntimideerd,” schrijft ze.

„Vraag me niet waarom mijn hart toch steeds maar weer Oranje blijft kleuren”, luidt de afsluiting. „Maar als er nu niet voor mij wordt gekozen, haak ik definitief af.”

De brief wordt, na goedkeuring van Pauw, binnen de KNVB-top gedeeld met Jan Dirk van der Zee, directeur van de amateurtak, waar de vrouwen nog altijd onder vallen. In een gesprek met de KNVB-top deelt Pauw in januari 2017 haar ergernis over het gebrek aan erkenning en vertelt ze opnieuw haar geschiedenis met de bond, inclusief het seksueel misbruik. Dat is de vierde keer, maar opnieuw geeft de KNVB er geen vervolg aan.

Pauw met bondsvoorzitter Michael van Praag. Foto Vincent Jannink/ANP

Wel hoort ze kort daarna dat de bond nog altijd haar bijdrage aan het vrouwenvoetbal probeert te minimaliseren. Zo praat Trouw-columniste en oud-wielrenster Marijn de Vries in mei 2017 op verzoek van de KNVB op een congres over haar ervaringen als vrouw in een sportbestuur. De bond had wel één „dringend advies”, vertelt De Vries (nu NRC-columnist) terugblikkend. „Ik mocht iedereen aanhalen, behalve Vera Pauw.”

In juli van dat jaar start het EK in Utrecht. Bij de openingswedstrijd is het opnieuw Michael van Praag die een gebaar maakt. De KNVB-voorzitter onderscheidt Pauw, zeven jaar na haar vertrek, als bondsridder. Pauw grimast. „Het was eervol en een gemeend gebaar van hem maar door de bond ook bedoeld om me koest te houden.”

Onder leiding van Sarina Wiegman wint het Nederlands elftal glansrijk het EK; de eerste titel ooit.

Gepland vernederingsbeleid

Pauw gaat begin 2018 in de VS aan de slag. Ondanks de fysieke afstand luwt de spanning tussen Pauw en de KNVB niet in de jaren die volgen. Integendeel. In 2019 escaleert de zaak. De Nederlandse vrouwenploeg plaatst zich voor het WK in Frankrijk. Pauw wordt door de KNVB uitgenodigd voor de finale in Lyon, maar de daarbij horende kaarten blijken er bij aankomst niet te zijn. Pauw: „De uitnodiging was slechts voor de vorm.”

Voor het daaropvolgende onthaal in Zeist van de Oranje Leeuwinnen, die tweede worden, krijgen alle bondsridders een uitnodiging. Behalve Vera Pauw en haar man Bert van Lingen, ook bondsridder. Het zijn een paar voorbeelden uit een reeks die door NRC zijn geverifieerd. „Het is juist dat meldster een aantal keren niet is uitgenodigd waar dat wel in de rede zou hebben gelegen,” stellen de onderzoekers. De KNVB erkent dat er fouten zijn gemaakt, maar „niet bewust”. Pauw schudt haar hoofd. „Het was gepland vernederingsbeleid.” Als voorbeeld noemt ze een webinar dat de UEFA in juni 2021 organiseert over gemengd voetbal. De KNVB geeft een presentatie en noemt haar naam niet. De Engelse bond doet dat in haar presentatie wel. Pauw: „En daar heb ik niet eens gewerkt.”

Het is onacceptabel dat Vera destijds niet de veilige werkomgeving heeft ervaren waar ze recht op had

Reactie KNVB

De aanhoudende isolatie en framing van haar persoon is in hetzelfde jaar de directe aanleiding voor haar om contact op te nemen met KNVB-directeur Jan Dirk van der Zee. Pauw: „Het móest stoppen.”

Ze is in traumatherapie geweest en wil het verleden achter zich laten. Ze appt Van der Zee. „Beste Jan Dirk, ik wil aan je kwijt hoe ik een en ander heb ervaren. Ik heb daar veel moeite mee gehad”, schrijft ze. „Wellicht kun jij me wat antwoorden geven.” Van der Zee appt terug: „Hoi Vera, gaat dit over het gesprek dat we vier jaar geleden hadden?”

Het komt tot twee gesprekken waarin Pauw hem vraagt of hij iets met haar melding in 2017 heeft gedaan. Dat heeft hij niet, erkent Van der Zee. „Maar dat is geen bewuste actie,” zegt hij getuige het gespreksverslag dat Pauw na afloop maakt. Van der Zee stoort zich op zijn beurt aan haar stelligheid: „Je denkt zo zwart-wit.”

Voor Pauw is de maat vol. Ze wil „publieke excuses” voor wat haar is aangedaan en vindt dat de bond moet zorgen „dat er intern een andere sfeer komt”.

Van der Zee: „Het gaat je ook om erkenning.”

Pauw: „Met name erkenning voor het leed en ik hoop op erkenning voor wat ik heb gedaan.”

De KNVB besluit in mei 2021 tot een onderzoek dat, op voorspraak van Pauw, wordt uitgevoerd door hoogleraar Marjan Olfers.

Herhaaldelijk uitstel

Olfers’ onderzoeksrapport wordt meerdere keren uitgesteld. „Het onderzoek was zeer complex, vooral door de veelheid aan aantijgingen door meldster en duurde daarmee langer dan verwacht,” schrijft ze eind mei 2022 in het voorwoord.

Het herhaaldelijke uitstel drijft Pauw naar eigen zeggen „tot wanhoop” in het voorjaar van 2022. Ze is bang dat de KNVB de afhandeling ervan over het komende EK heen wil tillen. En dat wil ze niet. „Ik heb lang genoeg gewacht. Dit is mijn grens.”

Ze stelt de KNVB een deadline voor een gesprek over de aanbevelingen uit het rapport: zondag 12 juni. Maar die termijn laat de bond verstrijken.

Dan knapt bij Pauw het draadje. Ze mailt bondsvoorzitter Just Spee. „Beste Just, ik ben herhaaldelijk duidelijk geweest over mijn deadline. (…) Je kiest ervoor hier geen rekening mee te houden. Ik ben geduldig geweest maar de optie om in gesprek te gaan vervalt hiermee. Groeten, Vera.” Een reactie krijgt ze weken later, nadat de KNVB door NRC is benaderd over dit artikel.

In het laatste Zoomgesprek, eind juni, vragen we haar of zíj, in al die jaren, iets verkeerd heeft gedaan. „Ik had in ’86 meteen naar buiten moeten treden over de verkrachting.” Nu is ze vooral opgelucht, zegt ze, dat ze haar verhaal heeft gedaan. „Ik schaam me niet meer en ik voel me niet meer schuldig.” Dan kijkt ze recht in de camera en zegt: „Ik wil dat mensen weten wat er is gebeurd en begrijpen wie ik echt ben, zodat ik weer kan leven in vrijheid.”

Carrière Vera Pauw

1984
Debuut in het Nederlands vrouwenelftal
’88/’89
Eerste Nederlandse vrouw die in Italië een contract krijgt bij een professionele voetbalclub (Modena)
2004
Pauw wordt bondscoach van het Nederlands vrouwenelftal
2005
Pauw rondt als eerste vrouw de KNVB-cursus Coach Betaald Voetbal af
2007
Onder auspiciën van o.a. Vera Pauw wordt de Eredivisie Vrouwen opgericht
2009
Pauw bereikt met Oranje de halve finales van het EK in Finland
2010
Pauw stapt teleurgesteld op als bondscoach van Oranje en wordt directeur vrouwenvoetbal bij de Russische voetbalbond
2016
FIFA nomineert Pauw voor titel beste vrouwencoach van het jaar
2017
Pauw wordt benoemd tot bondsridder
2017
Onder bondscoach Sarina Wiegman wordt het Nederlands elftal Europees Kampioen
2019
Pauw wordt bondscoach van het Ierse vrouwenelftal en tekent later bij tot 2023
2019
Onder Sarina Wiegman haalt Nederland de finale van het WK. Daarin wordt verloren van de Verenigde Staten