Onder de grond bij Bergen blijven Russen de baas over het gas

Onderzoek De opslag in Bergermeer is cruciaal voor de leveringszekerheid van gas, en moest en zou er komen. Maar nu er een gascrisis is, blijkt het depot leeg en wordt duidelijk dat de Russen in Bergen nog steeds aan de knoppen zitten.

Gasopslag Bergermeer.
Gasopslag Bergermeer. Foto ANP / Novum RegioFoto

Russen zag Hetty Hafkamp maar zelden, in haar jaren als burgemeester van Bergen. Niet bij het Kozakkenmonument of het Russenduin, de plekken in het Noord-Hollandse duindorp die herinneren aan de slag bij Bergen in 1799, toen honderden Russen stadhouder Willem V te hulp schoten en jammerlijk sneuvelden. Ze zag ze niet bij de gasputten aan de rand van het dorp, waar jarenlang Russisch gas de grond in werd gepompt. En opvallend genoeg zag ze ze ook niet bij de feestelijke opening van de Gasopslag Bergermeer in 2015, de grootste commerciële gasopslag van Noord-West Europa, waar de Russen zwaar in hadden geïnvesteerd.

Hafkamp had die dag voor de gelegenheid haar trots ingeslikt en was naar het kale industrieterrein bij Alkmaar gereden waar de festiviteiten plaatsvonden. De Groenlinks-politica wist dat haar jarenlange verzet tegen de gasopslag pal onder haar dorp niets had uitgehaald. Het was 1 april, krap een jaar na de annexatie van de Krim en het neerhalen van de MH17.

Wie Hafkamp wel meteen zag bij het openingsfeest was een groep Arabieren. Stuk voor stuk mannen van het staatsenergiebedrijf Taqa uit Abu Dhabi, de uitbater van de opslag die na jaren van voorbereiding die dag openging. Speciaal voor hen was er een verlichte feesttent neergezet en waren de consumpties alcoholvrij. Buiten stormde het. De Arabieren waren allerhartelijkst ontvangen door de directievoorzitter van Energie Beheer Nederland, een bedrijf dat eigendom is van de Nederlandse staat. EBN neemt namens de overheid deel in alle olie- en gaswinningsprojecten in Nederland. Zo kwam het staatsbedrijf ook aan zijn belang van 40 procent in de gasopslag, in een leeggepompt gasveld onder Bergen, twee kilometer onder de grond verstopt onder een dikke ondoordringbare zoutlaag.

Er was muziek en een ijskraam, er hingen bloemen aan het tentdak en de voorzitter van het Internationaal Energie Agentschap, CDA-politica Maria van der Hoeven, hield in een goudkleurig jasje een speech over energiezekerheid en de vrije gasmarkt. In haar vorige baan - ze was tussen 2007 en 2010 minister van Economische Zaken - had zij met stoom en kokend water de opslag er doorheen geduwd, iets wat burgemeester Hafkamp altijd had verbaasd. Hoezo algemeen belang, die hele gasopslag was toch een commercieel project?

Het pijnlijkste moment tijdens de opening was toen Hafkamps collega-burgemeester uit Alkmaar, die eerst fel tegen de gasopslag was, een speech gaf. Hij schepte op over al het geld dat hij in ruil voor zijn instemming had losgepeuterd bij Taqa. Dat ging naar de cultuurpotjes van zijn stad: een miljoen voor Theater de Vest, een ton per jaar naar een fonds voor ‘culturele initiatieven in de regio’ en tien beschilderde paardenbeelden. En Taqa zegde toe zijn Nederlandse hoofdkantoor naar Alkmaar te verhuizen. Zo gaat dat dus in de gasindustrie, dacht ze. Bergen hoefde die kado’s niet.

Over Gazprom, het Russische staatsbedrijf dat 1,5 miljard euro in de opslag had gestoken, ging het bij de openingsceremonie niet. En dat terwijl de Russen niet alleen een belang in Bergermeer bezaten, maar ook het exclusieve recht hadden bedongen om 42 procent van de opslagcapaciteit naar believen te gebruiken - of leeg te laten staan. Erg verrassend was dat niet: al sinds de allereerste plannen voor de opslag waren de Russen op de achtergrond gebleven. Ze kwamen niet naar Bergen, stonden niet genoemd in ambtelijke stukken. Hafkamp: „Ik heb in al die jaren geen Rus gezien.”

Onzichtbare Russen

Die onzichtbare Russen hebben Nederland nu klem. Eind mei heeft president Poetin de kraan van Gazprom vanuit Siberië afgeknepen. Reserve is er nauwelijks, want in de maanden daarvoor liet Gazprom zijn deel in de grootste voorraadkast van Nederland leeg. Het was dat de afgelopen winter zeer zacht verliep, anders had Nederland begin dit jaar al problemen gehad met de gaslevering.

NRC onderzocht hoe dat kon gebeuren en voerde gesprekken met zo’n twintig betrokkenen, (oud-)ambtenaren, politici en gashandelaren, die veelal op achtergrond willen blijven wegens de lopende parlementaire enquête naar gaswinning. Uit de gesprekken blijkt dat de problemen met de gasopslag het gevolg zijn van een naïef geloof van de Nederlandse overheid in marktwerking op de mondiale gasmarkt. Bergermeer was een project van landsbelang, benadrukten opeenvolgende kabinetten, dat zou zorgen voor leveringszekerheid, maar óók voor lagere gasprijzen én een sterkere positie van BV Nederland, met de gasrotonde als stralend middelpunt. En dat ging de markt allemaal regelen.

Zeven jaar na de feestelijke opening is de pijnlijke conclusie dat de gasopslag Bergermeer in al die opzichten faalt. Sterker nog: het Rijk heeft in mei tot 623 miljoen euro subsidie – het bedrag dat het kabinet in een jaar aan de Koninklijke Luchtmacht besteedt – beschikbaar gesteld om bedrijven te verleiden voor dit jaar hun gasvoorraden onder Bergen op te slaan. Of de bedrijven dat willen is de vraag, en zonder hulp van de Russen komt de opslag sowieso niet helemaal vol. En zo dreigen ook komende winter gastekorten.

Ideale tussenstop

Onder aan de dijk langs de Westerwoldse Aa in Oost-Groningen, aan het einde van een weggetje bij het gehucht Oude Statenzijl, is de plek waar Nederland aan Rusland vastzit. Het is doodstil bij het grensstation van staatsgasbedrijf Gasunie. Veel is er niet te zien: wat hagelwitte buizen die uit de grond steken, een servicegebouwtje, een hekwerk met veel camera’s, eindeloze graanvelden.

Op deze plek stroomde in oktober 2001 voor het eerst Russisch gas Nederland binnen, dat vijf dagen eerder in Siberië de buizen in was gepompt. Die dag was de lucht boven de akkers warm, de sfeer bij Gasunie opgewekt. Uit het gasveld onder Slochteren kwam nog genoeg eigen gas, maar dat zou niet voor eeuwig duren, besefte iedereen. Daarom had Gasunie in 1996 een contract getekend voor 80 miljard kuub, verdeeld over twintig jaar, met het grote Russische staatsbedrijf Gazprom. ‘Nederland afhankelijker van Russisch gas’, kopte het Reformatorisch Dagblad de dag erna.

Op die milde dag in Oost-Groningen begint de miljardenimport van Russisch gas, een handel waarover de opeenvolgende ministers van Economische Zaken - Laurens Jan Brinkhorst van D66, en CDA’ers Joop Wijn, Maria van der Hoeven en Maxime Verhagen - lyrisch zijn. Zij realiseren zich dat Nederland een vooraanstaand gasland kan blijven als Slochteren leeg raakt. Dat heeft allerlei voordelen. Grote binnenlandse verbruikers – de glastuinbouw, elektriciteitscentrales, aluminiumsmelter Aldel – kunnen dankzij de eindeloze gasvoorraden van de Russen doordraaien. En door de internationale handel aan te zwengelen, houdt de fijnmazige Nederlandse gasinfrastructuur zijn waarde.

 

Internationale gashandel via Nederland

Gazprom wil ook. Het bedrijf dat het monopolie heeft op de export van gas uit Rusland, profileert zich als de meest betrouwbare gasleverancier ter wereld. Werknemersrechten zijn bijvoorbeeld niet echt een onderwerp bij Gazprom. „In Noorwegen, een ander gasexporterend land, werd nog wel eens gestaakt. Dat deden de Russen niet”, zegt een betrokkene.

Niet lang na de eerste gasleveringen, zo vertelt een andere betrokkene, wijst Gasunie de Russische collega’s op de mogelijkheid van gasopslag in Bergen. Het lege gasveld ligt handig tussen twee nieuw te bouwen pijpleidingen. In Duitsland zal de nieuwe Nord Stream aan land komen vanuit Rusland. En vlakbij in Balgzand, dertig kilometer ten noorden van Bergen, wordt gewerkt aan een nieuwe pijpleiding van het vasteland naar Groot-Brittannië, waar Rusland veel wil afzetten. Opslag Bergermeer is voor het Russisch gas een ideale tussenstop.

Gazprom en Gasunie tekenen op 5 oktober 2006 in Moskou een overeenkomst over Nord Stream 1, waar Nederland een aandeel in wil. Daarin worden ook afspraken gemaakt over opslagcapaciteit op Nederlandse bodem. Joop Wijn, dan minister van Economische Zaken, is erbij. In 2015 werden documenten over die deal vrijgegeven na beroepen op de Wet openbaarheid van bestuur door onder meer onderzoeksplatform Investico en de gemeente Bergen. In de stukken staat dat Nederland en Rusland inniger gaan samenwerken bij gasprojecten. Zo krijgen de Russen toegang tot „bestaande opslagen” in Nederland en gaat Nederland helpen nieuwe, commerciële „Nederlands-Russische seizoensopslagen” te ontwikkelen. Op welke opslag ze precies doelen, staat er niet bij.

Minister Wijn is tevreden. Rusland draaide in het begin van dat jaar de gaskraan naar Oekraïne weliswaar een tijdje dicht na vastgelopen prijsonderhandelingen, maar voor dat soort lokale strubbelingen hoeven Nederlandse bedrijven niet bang te zijn. Wijn licht toe in de Volkskrant: „Rusland heeft de afgelopen zes jaar een grote ontwikkeling meegemaakt.”

Dat intussen het politieke klimaat in Rusland verhardt – daar gaat het niet over. Een dag later wordt in Moskou de Russische journalist en mensenrechtenactivist Anna Politkovskaja vermoord, in de lift van haar appartementencomplex.

Wederprestatie

Op 31 augustus 2009 toert burgemeester Hetty Hafkamp met minister van Economische Zaken Maria van der Hoeven in een bus rond Alkmaar. Halverwege de rit stapt het gezelschap uit, om vanaf een dijkje over grasvelden met gasputten te kijken.

De sfeer is gespannen. Van der Hoeven heeft aan Hafkamp laten weten dat het verzet van het college van Bergen zinloos is. De tegensputterende lokale politici worden ‘in het landsbelang’ opzij geschoven. Het kabinet neemt de regie over de aanleg van de gasopslag over.

Hafkamp is nijdig, want Bergen wíl die opslag niet. De opslag komt in het Bergermeer gasveld dat de decennia ervoor helemaal is leeggepompt. Jarenlang is de inwoners verteld dat het einde in zicht was, het veld was bijna leeg. Wat gebeurt er als het weer wordt volgepompt? Bij het leegpompen waren er in 1994 en 2001 stevige bevingen geweest, en in Groningen is het ook onrustig. Maar nee, het project is veilig, krijgt het dorp te horen. En bovendien is de opslag cruciaal voor de leveringszekerheid van gas in Nederland, de bevingsvrees van de Bergenaren is daaraan ondergeschikt.

Dat de Russen intussen aan boord zijn gekomen, ontgaat het dorp. Ze worden binnengehaald door Taqa, dat het lege veld in 2006 heeft gekocht van het Amerikaanse energiebedrijf BP. Taqa is na een tournee van een jaar langs potentiële partners uitgekomen bij Gazprom.

De Russen kopen zich in de zomer van 2009 op een bijzondere manier in. Om veilig gas in en uit de gasopslag te kunnen pompen voor klanten, moeten de poreuze zandsteensteenlagen van het lege gasveld eerst onder de juiste druk worden gezet. Dat gebeurt met gewoon gas, dat jaren moet blijven zitten: zogenoemd ‘kussengas’. Om Bergermeer onder druk te krijgen, moet er ruim 4 miljard kubieke meter kussengas in – vergelijkbaar met het jaarverbruik van 2,5 miljoen Nederlandse huishoudens. Tegen de gasprijzen van dat moment kost dit zo’n 1,5 miljard euro.

Gazprom vindt het geen probleem om het ‘kussengas’ te leveren, ook al is dat een stevige investering. Dat gas kan immers niet verhandeld worden. Het is de Russen te doen om de wederprestatie. In ruil voor de levering van de fenomenale hoeveelheid gas die tot 2045 moet blijven zitten, krijgt Gazprom het alleenrecht op het gebruik van 42 procent van de opslagcapaciteit. Die ruimte is alleen voor hen beschikbaar en mogen ze naar believen vullen met Russisch gas, dat ze met winst kunnen doorverkopen op de internationale gasmarkt.

In de gasmarkt kijkt niemand op van de komst van de Russen. Al in 2006 was duidelijk dat ze aasden op een Nederlandse opslag, die op een strategische plek in West-Europa ligt. „Bovendien wisten we allemaal dat Gazprom de enige partij was die genoeg capaciteit had om probleemloos het kussengas te kunnen leveren”, zegt een gashandelaar.

Net als haar voorgangers op Economische Zaken juicht ook Maria van der Hoeven over de samenwerking met de Russen. En net als Joop Wijn in 2006 vliegt zij naar Moskou, waar de gasdeal wordt getekend tussen Taqa en Gazprom. Door de Russisch-Nederlandse gashandel zal de leveringszekerheid voor de consument toenemen, zegt ze voor de camera met het Kremlin op de achtergrond. „Dat is belangrijk voor de consument: dat het gas komt, en dat het gas altijd komt.” Daarom „is het van belang dat we een gasopslag realiseren in Nederland, samen met Gazprom”.

Zuidas-advocaten

Bij het ministerie van Economische Zaken zetten ze druk op de ketel om de gasopslag zo snel mogelijk te bouwen. Het geloof in de zegeningen van de liberale gasmarkt is zo groot, dat voor de hand liggende vragen – functioneert die markt wel echt, gedragen staatsbedrijven Taqa en Gazprom zich als marktpartijen of worden zij politiek aangestuurd, moet Nederland niet een strategische gasreserve aanleggen, vergelijkbaar met de verplichte oliereserves? – niet worden gesteld.

In plaats daarvan probeert Economische Zaken rond 2010 de buitenlandse bedrijven in de opslag het naar de zin te maken. Als Gazprom klaagt over de beperkte fiscale aftrekmogelijkheden van onder meer kussengas in Nederland, verzint het ministerie een list om het bedrijf aan belastingkorting te helpen. Als de Arabieren morren over trage procedures en protesterende burgers, belooft Economische Zaken haast te maken.

Tweede Kamerleden die zich in Bergermeer verdiepen, worden op afstand gehouden. Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren stelt in 2011 gedetailleerde vragen over de rol van overheidsbedrijf EBN en de afspraken met de Arabieren en de Russen, maar minister Maxime Verhagen van Economische Zaken antwoordt dat hij die niet met het parlement kan delen omdat daar „vertrouwelijke informatie in staat die bedrijfsbelangen kan schaden”.

Ook de gemeente Bergen, die in de buidel tast en Zuidas-advocaten van Houthoff inhuurt om duidelijkheid te krijgen, vangt bot. Houthoff vraagt in een Wob-procedure naar de afspraken tussen EBN, Taqa en Gazprom, maar de betrokken ministeries wijzen het verzoek af. De overheid heeft of kent die contracten niet, is het antwoord.

Luchtopname van de ondergrondse gasopslag Bergermeer. Foto ANP / Your Captain Luchtfotografie

Geen alarm

Het plan om het vullen van de gasopslag aan de markt over te laten werkt. Jarenlang doet de markt wat-ie moet doen. In de zomer huren bedrijven ruimte in Bergermeer om die met goedkoop gas te vullen - en zodoende heeft Nederland een fikse voorraad voor de koude winter. Tussen december en maart wordt de opslag leegverkocht in binnen- en buitenland en verdienen marktpartijen geld, waarna de cyclus zich herhaalt. Ook Gazprom vult iedere zomer z’n eigen opslagcapaciteit.

Wat meedeint met deze marktbeweging, is de woning van de gepensioneerde architect Wouter Hubers – een voormalig badhuis uit de Tweede Wereldoorlog, gebouwd door de Duitsers die verderop bij een vliegveldje waren gelegerd. Hubers wijst over de Bergermeerpolder, het natuurgebied waar hij vanuit zijn woonkamer over uitkijkt. Twee kilometer onder zijn huis zit het gas, maar op het maaiveld is het natuur, gras en plukjes bomen zover het oog reikt. Zijn huis staat elke zomer een paar centimeter hoger dan in de winter, vertelt hij. „Dat komt doordat de gasopslag alles in de omgeving een stukje optilt.” Hij merkt er niets van, maar het blijft een gek idee.

In 2008 erfde Hubers het huis van zijn vader, en voor hij het wist was hij voorzitter van de Stichting Gasalarm 2, die een centrale rol speelde bij het verzet van het dorp tegen de gasopslag. De bewoners plozen alle beschikbare documenten over de opslag uit en achterhaalden veel meer kwesties dan de aardbevingsrisico’s, zoals de innige samenwerking met de Russen. In de 2.767 bezwaren die in 2011 tegen de plannen van Taqa werden ingediend staan talloze vragen die met de kennis van nu heel relevant zijn.

„De nut en noodzaak van de aanleg van de gasopslag voor het ‘nationaal belang’ is onvoldoende aangetoond”, schreef de een. Een ander: „De vraag waarom deze buitenlandse onderneming voorrang krijgt op de belangen van bewoners en lokale ondernemers, is niet beantwoord.” Een derde: „Het zal altijd onduidelijk blijven in hoeverre de rijksoverheid zich thans al heeft verbonden (heeft verkocht) aan de Russen en anderen.” En: „We worden zo juist afhankelijk van Rusland.”

Het hielp allemaal niets. „Het was al lang beklonken”, zegt Hubers. „Wij waren maar lastige bewoners, net als de Groningers nu.”

Vorig jaar zomer haperde de markt. Toen kwam Hubers’ huis opeens níet meer een paar centimeter omhoog. Gazprom vulde zijn 42 procent in Bergermeer niet en ook andere partijen lieten de opslag leeg staan. Het project dat het dorp in naam van leveringszekerheid kreeg opgedrongen, deed z’n werk niet. De voorraadkast bleef leeg. Overheidsbedrijf EBN, één van de eigenaren, sloeg geen alarm.

Verraste analisten weten de lege opslag aan irrationele marktbewegingen en prijsopdrijving door Rusland. Het ministerie van Economische Zaken haalde er de schouders over op. Toen Kamerleden afgelopen september vroegen of er niet snel een strategische voorraad gas aangelegd moest worden, zeker nu het veld onder Groningen versneld dicht ging, antwoordde minister Stef Blok van Economische Zaken (VVD) dat hij „terughoudend” wilde zijn – opslag was immers duur. En hij herhaalde het mantra van zijn voorgangers: „Een goed functionerende gasmarkt is een belangrijke waarborg voor de leveringszekerheid.”

Gas-bobo’s

Drie maanden geleden gebeurde er wat de gasindustrie voor onmogelijk had gehouden: de wereldpolitiek fietste door de Russische gaslevering. En ineens bleek hoe slecht Bergermeer in staat is om met louter marktwerking het land te behoeden voor gastekorten.

Het echte besef van de omwenteling drong door op 7 april 2022, tijdens een digitale bijeenkomst van de International Gas Union, de internationale brancheclub van gasproducenten. Gasbobo’s uit de hele wereld keken ernstig naar hun scherm om de uitslag van de elektronische stemming over het lidmaatschap van Russische gasbedrijven te bespreken. De uitkomst was onontkoombaar: Rusland, één van de grootste gasproducenten ter wereld, werd geroyeerd.

Een laatste blik en één voor één floepten de schermpjes van de Russen op zwart. De anderen bleven verbijsterd achter. „Dat was het dan”, zegt een betrokkene. „Sommigen kenden elkaar al vijftien jaar, er was bijna sprake van vriendschappen.” In het persbericht dat volgde prees de unie het Oekraïense Naftogaz om zijn heldenmoed. Eind mei schroefde Gazprom de kranen dicht nadat Nederland weigerde in roebels te betalen.

We dachten altijd: de gasdeal met de Russen is too good to waste. Voor hen, maar ook voor ons

Opeens was alles anders. In de wereld van kostbare pijpleidingen en miljoenen kuubs gas, was Oekraïne jarenlang de dwarsligger geweest, het land waar gas illegaal werd afgetapt en waar de overheid onberekenbaar was en niet betaalde. Daarom waren er pijpleidingen nodig om Oekraïne heen, zoals Nord Stream. Rusland was – door deze bril bezien – juist de betrouwbare zakenpartner, die altijd zijn afspraken nakwam. „Dat Gazprom niet meer levert, hebben we echt niet aan zien komen”, zegt een betrokkene. „We dachten altijd: de gasdeal met de Russen is too good to waste. Voor hen, maar ook voor ons.”

Het was ook met die blik dat de Nederlandse gas-bobo’s het neerhalen van MH17 en de annexatie van de Krim bekeken. In de gaswereld waren dat geen echte obstakels. Was er ooit een kuub gas minder geleverd door gebeurtenissen op het wereldtoneel?

Het staatsenergiebedrijf TAQA Energy uit Abu Dhabi is een van de drie uitbaters van de gasopslag Bergermeer. Foto ANP

Geopolitieke snelkookpan

Nu de markt faalt, grijpt het kabinet in om Bergermeer toch gevuld te krijgen. Duidelijk is dat de opslag nooit de simpele ‘commerciële oplossing’ was voor leveringszekerheid van gas in Nederland, zoals vorige kabinetten zo graag wilden. En elke uitweg is ingewikkeld, omdat Bergermeer in handen is van buitenlandse mogendheden. Er moet heel veel geld bij en Nederland moet juridisch en diplomatiek aan de slag met de geopolitieke situatie rond de gasopslag.

Het Arabische staatsbedrijf Taqa mag ruim 400 miljoen euro Nederlandse subsidie inzetten om zijn klanten te verleiden hun deel van de opslag vol te laten lopen. En het Nederlandse staatsbedrijf EBN krijgt een kwart miljard om zelf gas in te kopen en op te slaan. Om de zaak nog ingewikkelder te maken, praten inmiddels ook de Duitsers mee over Bergermeer. Zij stelden onlangs de Duitse Gazprom onder curatele, en kregen daarmee onbedoeld – zo blijkt uit de complexe bv-structuur – een stuk belang in Bergermeer in hun beheer.

Maar zonder de Russen raakt Bergermeer niet vol. 42 procent van de opslagruimte is nog steeds van Gazprom, net als het kussengas in het veld. Nederland gaat vooralsnog de confrontatie met de Russen uit de weg. In plaats daarvan denkt het ministerie van Economische Zaken in de bestaande contracten de mogelijkheid te hebben gevonden om een klein deel van de lege Gazprom-opslagruimte te vullen, zonder dat er contractbreuk wordt gepleegd.

Maar minister Rob Jetten (Economische Zaken en Klimaat, D66) wil niet te ver gaan, uit angst dat de Russen dan op hun strepen gaan staan en toegang tot de opslag opeisen. Dat kan uitlopen op een financieel debacle, zegt een ingewijde. Het kabinet mikt er daarom op om Bergermeer maximaal 68 procent te vullen. En niet, zoals de Mijnraad, het adviesorgaan van Economische Zaken, en diverse gasexperts voorstellen, voor de volle 100 procent.

Hans Vijlbrief, de staatssecretaris van Economische Zaken, begrijpt „het ongemak” over de Russische zeggenschap, schreef hij deze week als antwoord op vragen van GroenLinks-Kamerlid Suzanne Kröger. Hij wil daar van af, maar wil een advies van de landsadvocaat afwachten. En die blijkt pas net op het dossier gezet te zijn, ook al duurt de oorlog in Oekraïne al vier maanden. Vijlbrief bood daarvoor zijn excuses aan: zijn ambtenaren waren te druk bezig geweest met het uitdenken van de subsidieregeling om Bergen te vullen en waren nog niet aan de juridische kwestie met Gazprom toegekomen.

Eenvoudig is de kwestie niet. Als Economische Zaken drastische maatregelen wil nemen tegen Gazprom in de Bergermeer, zal het ministerie daarover overeenstemming moeten bereiken met de Arabieren van Taqa in Abu Dhabi – en bevindt het zich opeens midden in een complexe geopolitieke snelkookpan.

En zo is het idee dat de markt voor leveringszekerheid zorgt sinds de inval in Oekraïne volledig verdwenen.

En Bergen? Dat voelt de gekte van de situatie ook. De inwoners wonen nog jaren op een enorme berg Russisch kussengas waar niemand bij kan, terwijl Nederland deze winter misschien tekort heeft.

Reacties? Onderzoek@nrc.nl