Kabinet wacht met excuses voor slavernij

Slavernijverleden Het kabinet maakt dit jaar geen excuses voor het slavernijverleden, maar dat moment lijkt wel dichterbij te komen.

De nationale herdenking van de afschaffing van de slavernij in het Oosterpark in Amsterdam in 2017.
De nationale herdenking van de afschaffing van de slavernij in het Oosterpark in Amsterdam in 2017. Foto Remko de Waal/ANP

Het kabinet maakt nog geen excuses voor het Nederlandse slavernijverleden. Voorstanders hadden hun hoop gevestigd op deze Keti Koti, maar ondanks de toenemende maatschappelijke druk blijft een verontschuldiging uit. Wel lijken excuses steeds dichterbij te komen. Naar verwachting komt er in de eerste helft van volgend jaar een beslissing. In 2023 is het 150 jaar geleden dat de slavernij ten einde kwam en 160 jaar na de aankondiging daarvan.

Maandag werd tijdens een rondetafelgesprek over het slavernijverleden in de Tweede Kamer duidelijk hoe dringend de roep om excuses is. „Het beste moment voor excuses is gisteren”, zei Vito Charles, regeringscommissaris voor Saba. „Het is onbegrijpelijk dat we nog een discussie moeten voeren of excuses nodig zijn.”

De bijeenkomst duurde tien uur. Achttien sprekers vertelden Kamerleden over de gruwelijke slavernijgeschiedenis – ontvoering, verkrachting, doodgemartelde verzetshelden – en de nalatenschap daarvan. Van de voormalig minister-president van Curaçao Suzanne Römer tot podcastmakers Maartje Duin en Peggy Bouva, allemaal waren ze het erover eens: excuses móéten er komen.

Lionel Martijn, directeur van stichting Ocan, gericht op Caribische Nederlanders, was in tranen. „We moeten ons diep schamen dat we nog niet tot de conclusie zijn gekomen dat excuses en dialoog nodig zijn. We hebben ons 160 jaar lang blijkbaar niet ongemakkelijk genoeg gevoeld om er aandacht aan te geven.”

Een dag later werd bekend: er komen nog geen excuses. Volgens de NOS vindt het kabinet de timing niet goed, vanwege maatschappelijke onrust rond stikstof, de koopkracht en de oorlog in Oekraïne. Ook zou meespelen dat er pas nog excuses werden gemaakt aan de Dutchbat veteranen.

Lees ook: In 2021 geen festival in het Oosterpark, maar wel: excuses van Amsterdam

Onderzoek

Spijt en berouw voor de slavernij werden in 2013 uitgesproken, door toenmalig vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA). Over excuses waren de coalitiepartijen verdeeld: D66 en ChristenUnie voor, VVD en CDA tegen.

Volgens voorstanders werkt de slavernij nog altijd door in discriminatie en racisme. Herstel en verzoening beginnen met excuses. Premier Mark Rutte (VVD) zei daarentegen in 2020 excuses „complex” te vinden: „Kun je mensen die vandaag leven, verantwoordelijk houden voor het verre verleden?” Rutte wilde het slavernijverleden eerst verder „uitdiepen”. Daarnaast was hij bang dat „excuses onze samenleving polariseren in plaats van het debat verder helpen.” Ook zouden de mogelijke juridische gevolgen meespelen.

De partijen lijken nader tot elkaar gekomen. Voornamelijk omdat de Tweede Kamer vorig jaar besloot het slavernijverleden te onderzoeken. Er werden drie rondetafelgesprekken gepland, waarvan het gesprek maandag het tweede was. In augustus gaat een delegatie naar Suriname, Curaçao en Aruba. Ook werd op 1 juli 2021 het rapport Ketenen van het Verleden van het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden gepubliceerd, waarin nationale excuses én herstelmaatregelen werden geadviseerd.

CDA-Kamerlid Inge van Dijk: „Wij zijn niet per definitie tegen excuses. En we gaan geen jaren meer twijfelen, Maar de moties die langskomen vind ik ingewikkeld. Dan is het: ‘sorry, en over tot de orde van de dag’. Dat zijn geen excuses. Je moet goed bepalen wat passend is, wat er eventueel bij hoort – gemeende excuses.”

De mildere opstelling van (vooral) tegenstanders past in een trend. Steeds meer overheden en instanties maken excuses. Op 1 juli 2021 bood Amsterdam excuses aan. Rotterdam volgde in december, de gemeente Utrecht in februari. ABN-Amro verontschuldigde zich afgelopen april.

Niet vrijblijvend

Maatschappelijk draagvlak blijft een obstakel. Uit een enquête van I&O research in opdracht van Trouw bleek dat 56 procent van de Nederlanders vindt dat Nederland een „ernstige rol” heeft gespeeld in de slavernij. Maar slechts 31 procent van alle Nederlanders vond excuses nodig, onder Nederlanders met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond was dat 70 procent.

Ook Don Ceder, Tweede Kamerlid van de ChristenUnie, vindt draagvlak belangrijk. „Het is goed als de samenleving zegt: wij hebben een toekomst samen. Daarom is het belangrijk dat dit binnen de samenleving breed gedragen wordt.”

„Er is angst voor schadeclaims”, zegt hoogleraar staatsrecht Arjen van Rijn, die het Adviescollege bijstond. „Maar die lijken mij zeer onwaarschijnlijk. Dit soort misdaden tegen de mensheid is verjaard.”

De kleine kans op juridische gevolgen betekent echter niet dat excuses geheel vrijblijvend zijn. Ook dat werd duidelijk bij het rondetafelgesprek maandag. Excuses zijn gewenst, maar dan wel gepaard met herstelwerkzaamheden, of zelfs betalingen. Daarover is nog geen overeenstemming.