Hoe verdween privacy-expert Arjen Kamphuis in Noorwegen?

Vermissing Privacy-expert Arjen Kamphuis verdween in 2018 in Noorwegen. Verdronken in een fjord, vermoedt de Noorse politie. Maar Kamphuis’ vrienden, onder wie onderzoeksjournalist , wantrouwen die lezing. „Wat dééd Arjen in Bodø?”

De omgeving van Bodø.
De omgeving van Bodø. Foto Jasper Juinen/ANP

De zoektocht begint – voor mij althans – op dinsdag 28 augustus 2018, rond half twaalf ’s avonds. Ik lig in bed als ik een berichtje krijg via Signal, het beter beveiligde alternatief voor WhatsApp. Het is Ancilla van de Leest, de beste vriendin van Arjen Kamphuis.

„Hai Sanne!” schrijft ze. „Heb jij nog wat gehoord van Arjen? Een groepje vrienden begint zich zorgen te maken.” Nee, antwoord ik, dat is alweer een tijdje geleden. Zou hij niet naar het noorden afreizen, een tijdje ‘off the grid’ zijn?

Ja, zegt Ancilla, „maar z’n foon doet het niet meer en hij had al terug moeten zijn. Dus eh. Awkward.

Zo beland ik in een Signal-appgroep, #FindArjen, met andere vrienden van hem. Sommigen heb ik wel eens gezien, anderen ken ik via via. We proberen wat puzzelstukjes bij elkaar te leggen, al blijkt al snel dat we niet zoveel weten. Niemand heeft nog contact met hem gehad sinds hij twintig dagen eerder, op 8 augustus, vertrokken is. Naar Spitsbergen, had hij enthousiast aan jan en alleman verteld; de eilandengroep in de Noordelijke IJszee, ruim 500 kilometer boven Noorwegen. „Hij was wel echt vakantie van plan voor zover ik weet”, schrijft Ancilla in de groep.

Arjen Kamphuis, die zomer 47 jaar oud, is een Amsterdamse expert in online privacy en computerbeveiliging die onder meer onderzoeksjournalisten – zoals ik – helpt hun informatie te beschermen tegen digitale spionage. Ik leerde hem kennen toen ik voor mijn werk naar Djibouti wilde, een ministaatje in de Hoorn van Afrika waar de Amerikaanse inlichtingendiensten al het telefoon- en internetverkeer monitoren. Hoe kon ik daar met geheime bronnen spreken en die informatie veilig het land uit krijgen? Arjen vond het spannend om mee te denken; hij had net het boek Information Security for Journalists geschreven. In de zomer van 2015 bivakkeerden we een week op een hackerskamp in Duitsland. In zitzakken voor de tent van WikiLeaks discussieerden we over de beste methode: informatie opstralen via een satelliettelefoon? Of juist geen gadgets mee, en me voordoen als een verdwaalde vakantieganger?

Op het moment van zijn vermissing werkte hij voor Pretty Good Knowledge, een dochterbedrijf van specialistisch detacheringsbureau Brunel. Dat richtte hij op met Bill Binney en Kirk Wiebe – twee zeventigers inmiddels, die voor de Amerikaanse geheime dienst NSA werkten maar opstapten toen daar na de aanslagen van 9/11 de massasurveillancepraktijken werden opgetuigd. Ze kunnen gezien worden als voorgangers van Edward Snowden, de NSA-klokkenluider.

Lees ook, uit juli 2017: Een interview met klokkenluiders Binney en Wiebe uit juli 2017

Arjens omgang met klokkenluiders en ‘hacktivisten’, onder wie ook WikiLeaks-oprichter Julian Assange, maakte zijn leven niet makkelijker. Hij was naar eigen zeggen doelwit van inlichtingendiensten. Waar hij ook naartoe ging, zijn laptop sjouwde hij mee. Gevoelige informatie bewaarde hij op versleutelde usb-sticks, die hij om z’n nek hing en zelfs tijdens het douchen niet af deed.

Wat is er gebeurd? Hij zou allang weer terug moeten zijn. Berichtjes komen niet meer aan. Hij verschijnt niet op een vergadering en mist een hackerskamp bij een kasteel in Engeland. Dat is niets voor hem.

En drie dagen na het begin van de appgroep ontdekken we dat hij nooit naar Spitsbergen is gereisd.

Geannuleerde vlucht

Het voelt ongemakkelijk: wroeten in het leven van een privacy-activist. Maar we zetten door, omdat we ervan overtuigd zijn dat er iets mis is. We weten toegang te krijgen tot sommige van zijn mailboxen, zodat we zijn reis kunnen beginnen te reconstrueren.

Eind juni 2018 lijkt hij nog daadwerkelijk van plan te zijn begin augustus naar Spitsbergen te gaan. Hij boekt een vlucht van Oslo naar Longyearbyen, de hoofdstad van de archipel, en een hotel daar.

Maar in de weken erna verandert hij van gedachten – terwijl hij niemand daarover vertelt. Hij annuleert de vlucht en het hotel. Op vrijdag 20 juli koopt hij een dure kajak met peddel en zwemvest. Arjen – geen geoefend kajakker – maakt een proefvaart en boekt de volgende ochtend een vliegticket naar Trondheim, halverwege Noorwegen. Hij reserveert die zaterdag ook een kamer in het Radisson van Trondheim en een van dezelfde hotelketen in Bodø, zevenhonderd kilometer noordelijker.

Het Scandic hotel in Bodø. Kamphuis checkt in op 17 augustus en checkt uit op 20 augustus. Het is zijn tweede hotel in de stad. Foto Jasper Juinen/ANP

De rest van de middag ligt hij in een hangmat in het Vondelpark, waar Ancilla haar verjaardag viert. Hij zegt niets over zijn nieuwe opvouwbare, onverwoestbare kajak van 2.500 euro, terwijl hij gewoonlijk uitvoerig pronkte met gadgets en avonturen. Nog opvallender is dat hij op dat feestje tegen familie en vrienden zegt uit te kijken naar zijn „no wifi holiday” op Spitsbergen – een reis die hij dan al heeft afgezegd.

Uit alles spreekt, terugkijkend, een zekere onrust. In de laatste week van juli reserveert hij allerlei hotels (meerdere op de Lofoten, een eilandengroep voor de kust van Noorwegen, en een in Fauske, vlakbij Bodø) die hij ook allemaal weer cancelt. Via zijn mailbox en bankafschriften achterhalen we dat hij de week voor zijn vertrek bij Bever Sport een voorraad spullen heeft gekocht om buiten te kunnen overleven: een Basecamp Duffel XL-rugzak, tarp-tent, bivakzak, zaklamp op zonne-energie, kompas en genoeg gevriesdroogd eten voor een week. Apart, want hij boekt kamers in luxe viersterrenhotels. Daags voor vertrek koopt hij ook nog een Vortex-verrekijker.

Is hij in paniek geraakt, gevlucht? Wilde hij een dwaalspoor uitzetten? Een vriend appt dat het wel „een enge tijd” is, „qua WikiLeaks”. Ancilla herinnert zich dat Arjen voor vertrek liet vallen dat hij zijn reis wat had opgeschoven, vanwege belangrijke ontwikkelingen rondom Julian Assange. Als we Arjens reisplannen analyseren, ontdekken we een patroon: hij past zijn boekingen aan op dagen dat er ontwikkelingen zijn bij WikiLeaks. Hij cancelde zijn reis naar Spitsbergen op de dag dat de rechter oordeelde dat Julian Assange niet opgepakt mocht worden als hij de Ecuadoriaanse ambassade in Londen zou verlaten. Hij boekte zijn vlucht naar Noorwegen op de dag dat naar buiten kwam dat Ecuador de asielstatus van Assange wilde intrekken – met als gevolg dat Assange op korte termijn zou worden overgedragen aan de Britse autoriteiten.

Gerommel aan zijn deurslot

De Amerikaanse inlichtingendiensten hielden iedereen rondom WikiLeaks op dat moment nauwlettend in gaten. Afgelopen herfst onthulden onderzoeksjournalisten van Yahoo News dat Amerikaanse inlichtingendiensten vanaf eind 2017 precies wisten met wie WikiLeaks-associates contact hadden en waarheen ze reisden. En ze hadden – vanwege de vermeende banden tussen WikiLeaks en Moskou – in het bijzonder interesse voor de reisbewegingen van mensen uit de entourage van Assange naar Rusland of landen in de omgeving van Rusland, zoals Noorwegen.

Ik herinner me dat Arjen drie weken voor zijn reis vertelde dat er gerommeld was met het slot van zijn voordeur, en dat dat niet de eerste keer was. De schroefjes van het beslag waren losgedraaid – aan de binnenkant. „Boeiende timing weer”, zei hij. Hij zag het als een waarschuwing van inlichtingendiensten.

„Fijne vakantie!” appt Ancilla hem op 7 augustus, in de veronderstelling dat hij naar Spitsbergen gaat. Arjen antwoordt om half zeven ’s avonds: „Will enjoy #escapethesummer.”

Op woensdagochtend 8 augustus vertrekt hij vroeg met een Uber naar Schiphol. Hij landt ’s middags in Trondheim. ’s Avonds stuurt hij nog een laatste werkgerelateerde e-mail. Hij schrijft dat hij „na vandaag echt offline” is en op de 23ste „weer in de buurt van een wifi-signaal” is.

De volgende dag verdwijnt hij van Signal. Hij is niet alleen onbereikbaar; het lijkt erop dat hij zijn account verwijdert.

Weer een dag later checkt hij uit en neemt hij de trein naar Bodø; een reis van tien uur. Hij neemt een kamer in het Radisson Blu, waar hij zeven nachten blijft, en verkast dan naar het Scandic Bodø-hotel, een paar honderd meter verderop. Weer drie dagen later, op 20 augustus, checkt hij iets na tweeën uit. Hij neemt de trein oostwaarts, naar Rognan. Hij stapt er rond half zes uit, en daar is hij die dag voor het laatst gezien.

Vermist in de fjord

Een jaar later staakt de Noorse politie het onderzoek. Aan de familie schrijft assistent-politiechef Bjarte Walla dat het ze oprecht spijt dat Arjen niet is opgespoord en dat het niet aannemelijk is dat hij „ooit gevonden gaat worden”. In deze fjord zijn „door de jaren heen” meerdere vermiste mensen „nooit teruggevonden”.

De meest waarschijnlijke verklaring is, volgens de politie, dat Arjen op 20 augustus 2018 ’s avonds bij Kvænflåget, tussen de plaatsjes Rognan en Fauske, een kajakongeluk heeft gehad. In die buurt is de kajak drie weken na zijn vermissing teruggevonden. Ook dreef er een tasje met persoonlijke spullen: Arjens paspoort, creditcards, treinkaartjes en contant geld. Op beelden van de beveiligingscamera van een zalmkwekerij in de buurt van de inham waar de kajak werd aangetroffen, zou te zien zijn dat op 20 augustus om 18:40 uur „een klein wit vaartuig langs de kust bewoog, met ongeveer de snelheid die je zou verwachten van een kajak of een roeiboot”.

De politie komt ook met een antwoord op de voornaamste openstaande vraag: hoe kan het dan dat Arjens telefoon op 30 augustus, tien dagen ná de vermissing, ineens aanging en sms’jes ontving in het zuiden van Noorwegen? Toen dat nieuws destijds binnenkwam, spraken wij tegenover elkaar hoop uit: misschien wilde Arjen „gewoon even kwijt zijn”? Maar de Noorse politie stuitte tijdens het onderzoek op twee Wit-Russische vrachtwagenchauffeurs die drie dagen na de vermissing even pauze hadden gehouden vlakbij Fauske. Ze wilden gaan vissen, maar vonden een tas met computerspullen. Op die bewuste 30 augustus reden ze via Stavanger terug en probeerden ze onderweg de gevonden telefoon aan de praat te krijgen.

Toch zijn er ook redenen om te twijfelen aan de hypothese van de politie. Waarom is Arjen die dag überhaupt gaan kajakken? Hij sjouwde al zijn bagage met zich mee: het was de laatste dag van zijn vakantie. Het was regenachtig, het waaide, het was al laat – en zelfs bij stralend weer is Rognan geen geliefde kajakplek.

Zagen we psychische problemen over het hoofd? Hij verdween eens eerder van de radar toen het niet goed met hem ging. Maar was hij zo ongelukkig dat hij er einde aan wilde maken? Daar zijn geen aanwijzingen voor, en ook de Noorse politie laat uitdrukkelijk weten daarvoor geen indicaties te hebben. En voor zelfmoord heb je geen kajak van 2.500 euro nodig.

194 vragen

Als Videoland ons in 2021 vraagt mee te werken aan een serie over de verdwijning van Arjen, zien we dat als een aanmoediging nog één keer alles uit de kast te halen.

Een vriendin van hem, Helma de Boer, stelt een lijst op met 194 vragen waarop we geen antwoord hebben. Arjen nam een week vóór de vermissing, op 13 augustus, al eens de trein naar Fauske en Rognan, om aan het eind van de middag weer terug te gaan naar zijn hotel in Bodø – waarom? Een toeristisch uitje? Een verkenningstocht? Waarom cancelde hij tíjdens die trip zijn hotelreservering in Fauske? Wat zijn die vreemde gaten in de kajak? En hoe kan het dat de gevonden kajak een ander serienummer heeft dan de kajak die Arjen kocht? De kajakverkoper sloot, daags na de vondst, een administratief misverstand niet uit. Of is dit misschien een andere kajak? Dit is nooit opgehelderd.

Bij de rode speldenknop in het dorp Rognan, Noord-Noorwegen, liep Arjen Kamphuis op 20 augustus 2018 ’s avonds rond achten met twee zware tassen richting haven, aldus een getuige. Diezelfde avond raakt hij vermist. Beeld Google Maps

Een schoonmaker van het Scandic-hotel in Bodø trof hem op zijn kamer toen hij wilde gaan schoonmaken. Hij zegt in de Videoland-serie dat Arjen gestresst achter zijn laptop zat. Wat was er aan de hand? Hij was toch ‘even helemaal offline’? De tas met spullen die de Wit-Russische truckers vonden, is overhandigd aan de Noorse politie en doorgestuurd naar Nederland. Er zitten ook usb-sticks in. „Ik snap niet hoe dat kan”, zegt Helma. „Die had hij altijd om.” Een poging Arjens laptop, harde schrijven en de usb-sticks te ontsleutelen is vruchteloos: er staat niks op.

Helma vaart met een VR-bril virtueel over de fjord. Van Rognan naar de zalmkwekerij waar Arjen zou zijn verongelukt, dat is „een enorme afstand”, zegt ze. „Daar doe je zelfs als geoefende kajakker uren over.”

Dat is van belang omdat het slecht past in de hypothese van de politie. De makers van de Videoland-serie spraken in Rognan een getuige, Paul Gunnar Jansen, die zegt dat hij Arjen om vijf over half zes ’s avonds heeft gezien op zo’n tweehonderd meter van het treinstation. „Ik herinner het me zo goed omdat hij van die zware tassen bij zich had, twee tassen, helemaal volgeladen. Hij paste niet in de omgeving [...] omdat hij eruitzag als een backpacker, of een bohemian.” De getuigenis is betrouwbaar omdat de – vertraagde – trein naar Rognan waarvoor een afgestempeld kaartje in Arjens bagage is gevonden, enkele minuten daarvoor was aangekomen. En hij moet inderdaad die zware tassen bij zich hebben gehad.

Drie weken na Kamphuis’ vermissing ziet de eigenaar van een buitenhuis tussen Rognan en Fauske de kajak in deze staat. Er dreef nabij een tasje met o. a. Kamphuis’ paspoort en creditcards.

Foto bewoner huis/Bjarte Walla

Maar kan hij dan al een uur later het kleine witte „vaartuig” op de camerabeelden bij Kvænflåget zijn geweest? Dat is vijf kilometer verder: voor een geoefend kajakker al meer dan een uur peddelen. Hij zou bovendien, om vanaf het station naar daar te komen, eerst nog een stuk hebben moeten lopen, waarna hij – volgens de kajakverkoper – nog 15 tot 20 minuten nodig zou hebben gehad om de boot in elkaar te zetten.

Paul Gunnar Jansen zegt bovendien dat hij Arjen die avond nóg twee keer zag. Ergens tussen kwart voor acht en acht uur zou hij weer „met twee tassen richting de haven” hebben gelopen, en een uur later zag Jansen hem aan de andere kant van een rood gebouw „aan iets trekken”.

Arjens lichaam is nooit gevonden. Ook van zijn zwemvest en de grote backpack vol overlevingsspullen ontbreekt elk spoor.

CIA verklaart de oorlog

Jarenlang keken we niet serieus naar de mogelijkheid dat Arjens banden met WikiLeaks iets met zijn verdwijning te maken zouden kunnen hebben. We wisten dat hij Assange bezocht in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen, maar namen voetstoots aan dat hij zijn spionageverhalen wat spannender maakte dan ze waren.

Dat beeld kantelde afgelopen herfst. Drie onderzoeksjournalisten publiceerden een stuk op Yahoo News waarin oud-medewerkers van de CIA en de regering-Trump zeiden dat de inlichtingendienst heel ver wilde gaan – ontvoering, zelfs moord werd besproken – om Assange en andere medewerkers van WikiLeaks te stoppen, zeker sinds het openbaren van ‘Vault 7’, met duizenden documenten over de geheime hackingtools van de Amerikanen. Mike Pompeo, in 2017 aangesteld als CIA-baas, verklaarde WikiLeaks de oorlog en zette alle middelen in om associates in de gaten te houden. De CIA zocht specifiek naar een ‘dude’ die de wereld over reisde met de informatie over Vault 7 op een usb-stick – kan dat Arjen zijn geweest?

Ook het voorkómen van een ontsnapping van Assange uit de Ecuadoriaanse ambassade naar Rusland was een topprioriteit van de CIA. Het moet de inlichtingendiensten zijn opgevallen dat Arjen – precies rond de dagen dat een vertrek van Assange wereldnieuws was – zijn reisplannen omgooide.

Lees ook, uit september 2018: De vrienden van de vermiste computerexpert Arjen Kamphuis houden met alles rekening

Volgens Jacob Appelbaum, een sleutelfiguur bij WikiLeaks en rondom de onthullingen van NSA-klokkenluider Edward Snowden, is het zonneklaar dat de inlichtingendiensten ook Arjen in de gaten hielden. In de serie herinnert hij zich zijn laatste woordenwisseling met Arjen. We zeiden tegen elkaar: „Als we elkaar niet meer zien, dan is het moord.”

Wat deed Arjen in Bodø? Een vakantieoord is het niet. Maar voor Arjen was de omgeving razendinteressant. In een uitgehakte berggrot net boven het stadje zat toen een militair hoofdkwartier van de Noorse luchtmacht en de meest noordelijke NAVO-luchtmachtbasis – de basis is in januari 2022 gesloten. En bij Fauske huist het ‘Forsvarets stasjon’, een door de Amerikanen betaald afluisterstation van de Noorse inlichtingendienst, met zijn drie reusachtige witte koepels van veraf te herkennen.

„Ik zie een patroon”, schrijft een van Arjens vrienden in de #FindArjen-appgroep over dat afluisterstation. „Het lijkt nog een actieve post te zijn. Op Wikipedia staat dat de dienst die deze post beheert in 2018 samen met de NSA een operatie deed om de Russen af te luisteren.” De vriend neemt „even een whisky om rustig te worden”, en schrijft dan: „Laatste ding. Als je de berg oploopt waar zijn ID [in het water] is gevonden, dan heb je uitzicht richting afluisterpost.”

Van de Noorse politie krijgen we bericht dat Arjen niet één, maar twéé telefoons bij zich had. De ene telefoon werd opgepikt door de Wit-Russische vrachtwagenchauffeurs. De andere stond op 20 augustus, om vijf over elf ’s avonds, voor het laatst aan bij de zendmast in Tuva – vlakbij het Forsvarets stasjon.

Wat is er gebeurd? Het is gissen wat Arjen bij het afluisterstation precies te zoeken zou hebben gehad. Wilde hij een bron ontmoeten? Of, typisch Arjen-geintje, een selfie maken? Ander scenario: had de CIA zijn telefoon bemachtigd?

Zoals het achterblijvers betaamt, blijven we ermee bezig. Elk jaar op zijn verjaardag drinken we met de vrienden van de appgroep een glas whisky. Dit jaar zou hij vijftig geworden zijn. We houden de optie open dat hij verdronken is, alleen niet op de plek en op het tijdstip zoals beschreven door de politie. We denken aan het ebook Beginner’s Guide to Raising Goats dat we in zijn mailbox ontdekten, en herinneren ons dat hij droomde van een geitenboerderij in Argentinië. En we denken: de CIA wist alles van Arjen. Zij moeten het antwoord hebben.

Een vierdelige serie over de vermissing van Arjen Kamphuis – titel ‘Ze weten alles van je’ – staat sinds woensdag 29 juni op Videoland.