CDA-denktank: laat kweken embryo’s toe

Medisch-ethische kwestie Het kweken van embryo’s is volgens de denktank gerechtvaardigd als daarmee erfelijke ziekten kunnen worden voorkomen.

Schaaltje onder een microscoop waar een eicel gefixeerd wordt om daarna door de laborant kunstmatig bevrucht te worden: ivf.
Schaaltje onder een microscoop waar een eicel gefixeerd wordt om daarna door de laborant kunstmatig bevrucht te worden: ivf. Foto Flip Fransen

Het CDA moet zich achter het kweken van embryo’s voor onderzoek scharen. Daarvoor pleit het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA in het rapport ‘Een ongekend begin’ dat dinsdag verschijnt. Het is voor het eerst dat de denktank zich hier over uitspreekt, het CDA hield zich over dit onderwerp jaren op de vlakte.

Volgens theoloog André Poortman, die het rapport schreef, is het kweken van embryo’s gerechtvaardigd als daarmee erfelijke ziekten kunnen worden voorkomen. „De kwaliteit van leven van een volgroeid kind weegt zwaarder dan de beschermwaardigheid van een tweecellig embryo.”

Nu heeft het denken bijna twintig jaar stilgestaan

André Poortman opsteller rapport

De huidige Embryowet verbiedt het kweken van embryo’s voor onderzoek, alleen embryo’s die overblijven bij een ivf-traject mogen worden onderzocht. Wetenschappers vragen al jaren om verruiming, om de mogelijkheden en veiligheid van het aanpassen van menselijk DNA te kunnen onderzoeken en bestaande ivf-technieken te kunnen verbeteren. Het enkel voor onderzoek kweken van embryo’s is omstreden omdat hiermee menselijk weefsel, dat sommige gelovigen als het begin van leven zien, wordt geschapen om snel daarna weer te worden vernietigd. Om die reden zou het CDA alleen onder „strikte voorwaarden” akkoord mogen gaan met het opheffen van het verbod.

Als de CDA-leden en de fractie in de Tweede Kamer het rapport omarmen, heeft dat grote gevolgen voor de medisch-ethische verhoudingen in de coalitie. De liberale regeringspartijen VVD en D66 stonden nu vaak lijnrecht tegenover de christelijke regeringspartners CDA en ChristenUnie. In het regeerakkoord zijn medisch-ethische thema’s vrije kwesties: er zijn vooraf geen afspraken over gemaakt. Over de Embryowet is afgesproken dat coalitiepartijen deze periode geen voorstellen indienen, wetten voorbereiden mag wel.

Het CDA sprak de laatste decennia over medische ethiek in „niet meer dan wat open deuren en gemeenplaatsen”, zegt Poortman. Terwijl de CDA-fractie volgens hem op dit onderwerp voorloper moet zijn. „Zoals we dat ooit ook deden in debatten over de invoering van abortus en euthanasie. Nu heeft het denken bijna twintig jaar stilgestaan.”

Hoe komt dat?

André Poortman: „Het CDA wilde geen kleur bekennen. De partij is een veelstromenland, met progressieve én conservatieve leden, en een grote groep daartussenin. De Bijbel heeft in de partij geen normerende rol, het is een inspiratiebron. Je kunt tot verschillende interpretaties komen. Politiek-strategische overwegingen hebben ook een rol gespeeld. Het CDA wilde coalitiepartners niet tegen elkaar uitspelen én zichzelf niet vastpinnen op een standpunt.”

Een jaar geleden kondigde Poortman in Nieuwsuur aan dat het CDA zich ideologisch aan het bezinnen was op de kweek van embryo’s voor onderzoek. Daarna, vertelt hij, kreeg de directeur van het Wetenschappelijk Instituut kritische telefoontjes. „We kregen te horen: dit zou geen CDA-standpunt moeten zijn. Een aantal katholieken was fel, de protestanten leken pragmatischer.’’

Wat is bij embryokweek eigenlijk het dilemma?

„Tegenstanders zeggen: bij kweken is het doel nooit een zwangerschap geweest, zoals bij ivf, maar enkel onderzoek en daarna wordt het embryo vernietigd. Je kunt de conceptie vanaf het allereerste begin als bezield leven zien dat beschermd moet worden, zoals de SGP doet. Wij vatten het dynamischer op: een mens is meer dan zijn biologische structuur. Een mens is ook een persoon, met een identiteit, die relaties heeft. Een genetische ziekte zou niet moeten bepalen hoe iemand zich ontwikkelt. Binnen sommige christelijke tradities lijkt lijden te worden verheerlijkt. Dat mag je voor jezelf zo zien, maar mag je anderen niet opleggen.”

Jullie bepleiten wel ‘strikte voorwaarden’ voor onderzoek. Welke?

„Bij elk onderzoek moeten zo min mogelijk embryo’s gekweekt worden, en alleen voor een duidelijk doel als het uitbannen van ernstige erfelijke ziektes. Het doel mag nooit alleen wetenschappelijke nieuwsgierigheid zijn. De kant van cosmetische aanpassingen aan het DNA, zoals kleur ogen of haar, mag je al helemaal nooit op gaan. Dan krijg je designerbaby’s.”

VVD en D66 werken al aan een wetswijziging. Jullie nieuwe standpunt lijkt daar naadloos in te passen.

„Zij begonnen met een proefballon, wij begonnen met denken. Voor de liberale partijen lijkt te gelden: alles wat technisch mogelijk is, moeten we doen. Dat is een beetje de D66-ethiek: niet benoemen wat de morele bezwaren zijn. Ik hoor VVD en D66 zeggen dat andere landen verder zijn en dat Nederland altijd koploper was. Dat is voor ons nooit het doel.”

De motivatie is misschien anders, maar zou het CDA met dit voorstel kunnen meegaan?

„Waarschijnlijk alleen als in het wetgevingsproces gekeken wordt naar goede ethisch genormeerde kaders. Ik denk overigens niet dat wij ons bij D66 en VVD hoeven aansluiten, maar dat zij zich beter bij het denken in ons rapport kunnen aansluiten. Het is belangrijk dat we als CDA de leiding nemen op dit thema. We moeten andere partijen weer een stap voor zijn in ons denken.”

Wat Poortman betreft is abortus het volgende onderwerp waar het Wetenschappelijk Instituut zich op zou moeten richten. „Dat denken mag wel hernieuwd worden. Stel dat een foetus straks al eerder levensvatbaar is, bijvoorbeeld bij 20 weken. Dan moeten we ook durven nadenken over of de huidige abortusgrens van 24 weken verlaagd moet worden.”

„Ethisch denken is als een zigzagbeweging: soms zet je stappen vooruit, soms ook achteruit als de technologie daar aanleiding voor geeft.”