Kun je als omroep een eigen overtuiging uitdragen én een gezamenlijke journalistieke meetlat hanteren?

Publieke omroep Volgens de NPO-ombudsman is Ongehoord Nieuws onvoldoende kritisch. Kun je als omroep een eigen overtuiging uitdragen en tegelijkertijd een gezamenlijke journalistieke meetlat hanteren?

Goedemorgen Nederland, actualiteiten met een ‘rechts geluid’.
Goedemorgen Nederland, actualiteiten met een ‘rechts geluid’. Foto WNL

Niet geheel onverwacht gaat de entree van Ongehoord Nederland in Hilversum dit jaar met enig kabaal gepaard. Ombudsman van de publieke omroep Margo Smit oordeelde op 7 juni ongekend hard over de nieuwe omroep van Arnold Karskens. Diens programma Ongehoord Nieuws schendt volgens haar de journalistieke code van de publieke omroep, door onvoldoende kritische interviews uit te zenden, waardoor onjuiste informatie onweersproken blijft. Het centraal bestuur, de NPO, is voornemens om de omroep volgende week een boete op te leggen. Die is maximaal 5,4 ton hoog: 15 procent van het jaarbudget van 3,6 miljoen euro. Ongehoord Nederland kan nog tot eind juni met een verweer komen. Als de NPO inderdaad een boete oplegt wegens slechte journalistiek, dan zou dat uniek zijn in het bijna honderdjarige bestaan van de publieke omroep.

In de onderbouwing van haar uitspraak riep Smit ook andere omroepen op de journalistieke lat hoger te leggen. Ook in andere programma’s moet onafhankelijkheid blijken uit de manier waarop vragen worden gesteld, zei zij. Tegelijkertijd wordt van omroepen óók gevraagd herkenbaar te zijn en zo hun eigen bestaansrecht aan te tonen. De omroepen worden geacht een bevolkingsgroep te vertegenwoordigen door diens overtuiging uit te dragen. Je zou het de NPO-paradox kunnen noemen: omroepen moeten eenheid én verscheidenheid uitstralen. De vraag is: kan dat allebei tegelijk? Kun je als omroep wel kleur bekennen én een gezamenlijke journalistieke meetlat hanteren?

KRO-NCRV-directeur Peter Kuipers denkt van wel. „Ik zie geen tegenstelling. Er zijn regels voor journalistiek, die moet je gewoon onderschrijven.” Dat Ongehoord Nederland wordt bestraft noemt hij opmerkelijk: „Dat je na vier maanden de code al niet meer naleeft… Nieuws is geen mening, hè?”, zegt hij. Maar is de sanctie voor Ongehoord Nederland niet juist een uitvloeisel van het systeem dat omroepen zich móéten profileren? Kuipers: „Ik verwacht van mijn journalisten dat ze die code naleven, maar dat zegt niet dat we geen kleuring mogen geven. Als je naar KRO-NCRV kijkt, zie je dat wij ons concentreren rond het thema ‘burgers in de knel’. We proberen nepnieuws te ontrafelen. We hebben zéker een identiteit.”

Lees ook: NPO wil sanctie opleggen aan Ongehoord Nederland na rapport ombudsman

Na de verzuiling de ‘verbubbeling’

Nieuwsuur-redacteur Siebe Sietsma kijkt, als voorzitter van de redactieraad, met „bijzondere belangstelling” naar de journalistieke prestaties van Ongehoord Nederland. De redactieraad van Nieuwsuur maakt zich al langer zorgen over het afnemende vertrouwen van de kijker in de publieke nieuwsvoorziening, zegt hij. Eerder vroeg de raad bij de NPO om een oordeel over de documentaire over Sigrid Kaag en de rol van presentator Jort Kelder bij debatprogramma Op1. Dat oordeel bleef toen uit, terwijl in beide gevallen de onafhankelijkheid in het geding zou zijn. De kwestie rond Ongehoord Nederland raakt aan dit probleem, stelt Sietsma. „Als collega’s zich niet houden aan zelf opgelegde codes, dan ondermijnt dat de geloofwaardigheid van de journalistiek.”

Volgens Sietsma stamt het beroep dat omroepen doen op de eigen overtuiging uit de tijd van de verzuiling, en is dit achterhaald. „Een zuil is een groep mensen die een minisamenleving optuigt, gestoeld op ideologische leest. Die zijn er nauwelijks meer. Wél is er sprake van ‘verbubbeling’, aangewakkerd door algoritmes. Dat leidt tot blikvernauwing.”

Sietsma constateert dat de legitimiteit van verzuilde omroepen afbrokkelt, maar er nog wel langs traditionele lijnen wordt gedacht. „We zien dat Ongehoord Nederland op het ticket van profilering en representatie het bestel binnenkomt, maar eigen opvattingen heeft over journalistieke normen. Dat brengt spanningen met zich mee. De omroepen zijn intussen helemaal geen ‘grassroots-bewegingen’ meer, wie vertegenwoordigen ze nog?” Sietsma gelooft daarom dat het belang van neutrale programma’s zal toenemen. „Het vertrouwen in journalistieke programma’s zonder ideologie is hoog. NOS Nieuws krijgt in een onderzoek van het Commissariaat voor de Media van het publiek een rapportcijfer 7,4 in vertrouwen, het neutrale RTL Nieuws haalt een 6,9.”

Politicus Thierry Baudet bij talkshow Op1 (WNL). Presentator Jort Kelder bleek Baudets partij FVD te hebben gesteund. Foto WNL

Neutrale aanpak werkt beperkend

Is er een uitweg uit dit dilemma tussen één journalistieke identiteit en de eigen ideologische kleur? Moeten de NTR en de NOS, de twee taakomroepen die voor neutrale berichtgeving moeten zorgen, meer invloed krijgen binnen de NPO? NTR-mediadirecteur Willemijn Francissen is pleitbezorger van het pluriforme bestel, maar stelt ook vast dat neutrale programma’s, zoals Het verhaal van Nederland opvallend populair zijn. „Bij de NTR zetten we in op thema’s en doelgroepen die normaal niet aan bod komen. In dat opzicht kunnen we het onszelf aanrekenen dat Ongehoord Nederland en Omroep Zwart in het bestel zijn gekomen. Die opvattingen hebben we kennelijk gemist de laatste jaren.”

EO-directeur Arjen Lock vindt dat de omroepen daarmee tekort worden gedaan. „Het publieke bestel is een wonderlijk construct dat identiteit stimuleert binnen bepaalde spelregels. Dat is een delicaat evenwicht, maar functioneert uiteindelijk. Het is uniek in de wereld en levert hoogstaande programma’s op, gemaakt vanuit bezieling. Ongehoord is een nieuwkomer en daar mogen we enige coulance mee betrachten. Je kunt ze ook helpen om méé te doen.” Lock vindt het strikt neutrale perspectief „beperkend”. Zo mist Lock in de verslaggeving over de oorlog in Oekraïne „het geloofsperspectief”. „Een EO-journalist biedt vanuit zijn achtergrond een kijk op het conflict dat nu niet wordt gehoord.”

Jan Eikelboom, verslaggever van Nieuwsuur in Oekraïne, gelooft niet dat de geloofscomponent in het conflict wordt onderbelicht. „De NOS heeft bericht over de strijd tussen de Russische en Oekraïense orthodoxe kerk. Dat is dus gecoverd.” Ook hij noemt het omroepsysteem achterhaald: „Als we kiezen voor zuilen, moeten die hun identiteit ook uitdragen. Is dat nu het geval? Waar staat KRO-NCRV nog voor? Zijn die nog katholiek? En hoe ver ga je in het uitdragen van je missie? Te veel profilering staat op gespannen voet met de journalistieke codes van de NPO. Daar kom je dus niet uit.”

Lees ook: Alle omroepen zijn het eens met journalistiek plan NPO, behalve Ongehoord Nederland

Vertrossing

Wouter Hins, emeritus hoogleraar mediarecht aan de Universiteit Leiden, ziet de kwestie van Ongehoord Nederland als een zoveelste poging van de publieke omroep om buitenstaanders op te nemen. „Dit is een eeuwig durende slingerbeweging bij de publieke omroep. Het gemeenschappelijk belang versus de boze buitenwereld. Je mag een beetje rebels zijn en een eigen mening verkondigen, maar je moet het geheel niet ondermijnen.” Hij wijst erop dat er eerder volop verzet was tegen de komst van nieuwelingen TROS (1965) en Veronica (1974). Recenter zorgden de rebellen BNN (1998) en PowNed (2010) voor ophef.

Hins: „Bij Veronica was al de vraag of die omroep een stroming vertegenwoordigde. Toenmalig minister Harry van Doorn (PPR) vond van niet. Die vond het een pseudo-commercieel bedrijf zonder maatschappelijke visie. Het criterium tot toetreding werd daarna gekwantificeerd op het aantal betalende leden. Het is dus niks nieuws, dit debat. Externe pluriformiteit versus de goede smaak. In de jaren zestig ging het over de vertrossing.” Ook deze poging om het bestel op te blazen zal mislukken, vermoedt Hins. Het bijna honderdjarige bestel is wel tegen een stootje bestand. „Het zou me wel verrassen als er een zware boete komt.”