Analyse

Wapenregulering VS: een paar stapjes vooruit en een flinke stap achteruit

Vuurwapengeweld VS Zelfs de verdeelde Washingtonse politiek kon het donderdagavond onder maatschappelijke druk eens worden over strengere wapenregels. Maar het Hooggerechtshof vonniste ’s ochtends juist voor versoepeling.

Mensen troosten elkaar bij de gedenkplaats voor de 21 slachtoffers die een 18-jarige schutter vorige maand maakte op een basisschool in Uvalde, Texas.
Mensen troosten elkaar bij de gedenkplaats voor de 21 slachtoffers die een 18-jarige schutter vorige maand maakte op een basisschool in Uvalde, Texas. Foto Nuri Vallbona/Reuters

Jarenlang was het een vast patroon na grote schietpartijen in de VS. In weerwil van alle verontwaardiging, verdriet en maatschappelijke pleidooien om vuurwapengeweld tegen te gaan, ondernam het door politieke verdeeldheid verlamde Congres geen actie.

Donderdagavond werd die Washingtonse inertie voor het eerst in decennia doorbroken. Zes weken nadat een 18-jarige racist tien zwarte supermarktbezoekers vermoordde in Buffalo (New York), en een maand nadat een eveneens 18-jarige jongeman op een basisschool in Uvalde (Texas) negentien kinderen en twee docenten neermaaide, nam de Senaat in ruime meerderheid (65-33) een wet aan die vuurwapenbezit strenger moet reguleren.

Het baanbrekende akkoord in de Senaat is het resultaat van in de VS zeer zeldzaam geworden ‘bipartisanship’, samenwerking tussen de regerende Democraten en de Republikeinse oppositie. Na Buffalo en – vooral – na Uvalde zagen senatoren zich genoodzaakt tot onderhandelingen over het splijtende onderwerp van vuurwapenbezit. Dit resulteerde in een pakket maatregelen dat onder meer 18- tot 21-jarigen en veroordeelde daders van huiselijk geweld beter weg moet houden van wapens. Ook gaat er 13 miljard dollar naar lokale programma’s voor veiligere scholen, ggz-hulp en geweldspreventie.

Alle vijftig Democraten stemden in met de wet en ze kregen vijftien Republikeinen mee. Het Huis van Afgevaardigden zou het voorstel waarschijnlijk deze vrijdag goedkeuren, waarna president Joe Biden het deze week nog kan tekenen. „De gezinnen in Uvalde en Buffalo, en al die schietpartijen daarvoor, eisten actie”, stelde Biden in een eerste reactie. „En vanavond hebben we gehandeld.”

Lees ook dit interview Iedereen kreeg les: wat doe je als er een schutter in onze school is?

Maar voor de president, zijn Democraten en andere voorstanders van strengere wapenregels was donderdag toch een bitterzoete dag. Niet alleen gaat de ‘Bipartisan Safer Communities Act’ veel minder ver dan zij al jaren bepleiten – de wet bevat bijvoorbeeld geen verbod op semiautomatische aanvalswapens of grote kogelmagazijnen – ook vonniste het federale Hooggerechtshof donderdag dat de regels voor het dragen van handvuurwapens in de openbare ruimte juist soepeler moeten worden. Senaat en Hof voerden zo een soort processie van Echternach op: een paar stapjes vooruit, een flinke achteruit.

Zaak in New York

De uitspraak van het Hof was de belangrijkste op vuurwapengebied in zeker tien jaar. De negen hoge rechters bogen zich over een zaak die was aangespannen tegen de staat New York. Bezitters van een handvuurwapen moeten daar nu aantonen dat ze „een gepaste reden” hebben om hun pistool ook in het openbaar te mogen dragen. De zes conservatieve rechters oordeelden dat die licentie-eis in strijd is met het Tweede Amendement van de grondwet. Dit zou elke burger een breed recht gunnen om zichzelf ook buitenshuis te kunnen verdedigen.

De precedentwerking van de uitspraak is nog niet helemaal duidelijk, maar ze strekt verder dan New York. Zeker vijf andere progressieve staten en tientallen grote steden met soortgelijke licenties zullen mogelijk meer wapens op straat moeten accepteren. Het Witte Huis liet in een verklaring dan ook weten dat president Biden „diep teleurgesteld” was door het vonnis en dat dit „zowel tegen de grondwet als het gezond verstand” ingaat.

Ook de drie progressieve hoge rechters formuleerden een kritisch minderheidsstandpunt. Opsteller Stephen Breyer somde hierin enkele schokkende statistieken op: het hoge aantal vuurwapendoden (ruim 45.000 in 2020), het feit dat dit jaar al 277 massaschietpartijen plaatsvonden en dat vuurwapengeweld is uitgegroeid tot de voornaamste doodsoorzaak onder Amerikaanse kinderen. Staten moeten maatregelen kunnen blijven treffen die de kans op dit geweld verkleinen, aldus Breyer.

Samuel Alito, een van de conservatiefste rechters, liet blijken hoe totaal anders wapenminnend Amerika hiertegen aankijkt. Hij stelde in een eigen ‘opinion’ dat „de alomtegenwoordigheid van wapens en het vele vuurwapengeweld in ons land” juist pleiten tégen een licentiewet zoals in New York. „Veel Amerikanen hebben goede reden om te vrezen slachtoffer te worden als zij niet in staat zijn om zichzelf te verdedigen.” De New-Yorkse licentie kon de schietpartij in Buffalo bovendien niet voorkomen, merkte hij vilein op.

Stevig rechts blok

Opinie-onderzoek laat zien dat veel meer Amerikanen de redeneertrant van Breyer volgen dan die van Alito: ongeveer driekwart is voor strengere wapenregels. Ook de vijftien Republikeinse senatoren die donderdag met de Democraten mee stemden voelden dit aan. Maar hoewel het publieke vertrouwen in het Hof volgens een recente enquête keldert, hoeven hoge rechters zich niks aan te trekken van de publieke opinie: zij worden voor het leven benoemd.

En sinds de vorige president Trump (2017-’21) het recordaantal van drie rechters kon voordragen, telt het Hof een solide rechtse meerderheid van 6 tegen 3. Dit blok kan nog vele jaren zijn conservatieve stempel op de VS blijven drukken. Tot eind juni, als de rechters met zomerreces gaan, hebben ze nog enkele brisante kwesties op de rol staan: van federaal milieubeleid tot abortusrechten.