De jonge jaren van Volodymyr Zelensky: op tournee met spek en aardappels

De Oekraïense president Zelensky groeide op in een provinciale industriestad. Zijn vader zag een advocaat in hem, maar hij viel als een blok voor het competitieve comedytheater.

Volodymyr Zelensky (44), sinds mei 2019 president van Oekraïne.
Volodymyr Zelensky (44), sinds mei 2019 president van Oekraïne. Foto Arthur Bondar

Marjana (17) en Jana (18) hebben al een glimp van hun helden kunnen opvangen in een café in het hart van Charkov. Ze hebben nog wat rondgehangen bij de kleedkamers – tevergeefs. Daarna zijn ze maar in de zaal gaan zitten, in het midden van de eerste rij. Het is 10 september 2002. Veertig minuten zitten ze gespannen te wachten tot „ieders favoriet ‘Vova’ Zelensky” op het toneel verschijnt en de show begint.

Marjana Belej schrijft in die tijd lyrische verslagen op internet over de optredens van haar favoriete cabaretgroep Kvartal 95, aangevoerd door een Joodse jongen uit provinciestad Kryvy Rih. Volodymyr Zelensky is een tengere jongeman van 24 met gitzwart haar, een scherp gesneden gezicht en een raspende basstem die niet past bij zijn geringe postuur. Op het eerste gezicht heeft hij wel iets weg van de jonge Al Pacino; zijn mimiek lijkt soms op die van Rowan Atkinson, de man achter het wereldberoemde typetje Mr. Bean. In heel Oekraïne en Rusland schrijven tienermeisjes al websites vol over hem.

Die avond in Charkov speelt Kvartal 95 bekende sketches als ‘Spaanse dans’, ‘De manueel therapeut’ en ‘De acteur’ – fysieke, clowneske nummers. In zwarte T-shirts en zwarte leren broeken stuiven de acteurs over het toneel. De humor is goed afgesteld op de gevoeligheden van het publiek. Overal in Oekraïne wordt de zittende macht hartstochtelijk bekritiseerd, maar over seks wordt nog met schroom gesproken. Als Zelensky daar toespelingen op maakt, ligt de zaal plat. „We lachten, en lachten en lachten nog een keer,” schrijft Marjana in haar verslag.

Volodymyr is een slimme leerling, maar zijn eerste optreden in het schoolkoor is geen succes

Volodymyr Oleksandrovytsj Zelensky (1978) stamt uit een geslacht van geassimileerde Joden. Toen in 1941 nazi-Duitsland de Sovjet-Unie binnenviel, trok grootvader Semen Zelensky met zijn drie broers naar het front. Alleen kapitein Semen keerde – gewond – terug naar Kryvy Rih. Semens ouders waren omgekomen toen de nazi’s hun dorp platbrandden. „Wij waren een heel gewoon Sovjet-Joods gezin”, vertelt Zelensky in 2020 in een interview met The Times of Israel: „De meeste Joodse gezinnen in de Sovjet-Unie waren niet religieus.”

Vader Oleksandr was wiskundige, moeder Rymma werkte als ingenieur, totdat ze vanwege haar gezondheid moest stoppen. Begin jaren tachtig verhuizen de Zelensky’s naar Mongolië, waar Oleksandr directeur wordt van een mijnbedrijf. Rymma kan niet wennen aan het harde klimaat van bloedhete zomers en ijzige winters. Ze keert na vier jaar met de kleine Volodymyr terug naar Kryvy Rih, waar ze een eenvoudige Sovjetflat betrekken in het centrum. Volodymyr wordt opgevoed door zijn moeder en zijn oma. Zwart-witfoto’s tonen een aanbiddelijk jongetje met donkere ogen en lange zwarte wimpers. Op één foto houdt Rymma hem trots op haar arm – moeder en zoon zijn twee druppels water. „Mijn moeder belt me iedere dag”, zei Zelensky eens. En Vova neemt altijd op. Doet hij dat niet, dan belt Rymma rustig nog een keer of tien.

Sombere stad

De industriestad waarin Zelensky opgroeit kent geen rijke geschiedenis. Kryvy Rih betekent letterlijk ‘Kromme Hoorn’ – een verwijzing naar de scherpe bocht in de rivier Inhoelets, die daar kronkelend een weg zoekt door de steppe, tot zij uitmondt in de machtige Dnjepr. De eerste vermelding van de plaats stamt uit een document uit 1739, waarin Kryvy Rih wordt omschreven als een collectie dorpen en winterkampen van de Kozakken, die toen nog heer en meester waren op de steppe. In de tweede helft van de achttiende eeuw werden het zuiden van Oekraïne en het Zwarte Zeegebied gekoloniseerd door het Russische Rijk. Halverwege de negentiende eeuw was er een militaire nederzetting, maar van een bloeiende stad was geen sprake.

De ontdekking van grote reserves ijzererts bracht hier verandering in. De Kromme Hoorn werd de Kryvbas: een van de grootste industriële zones van de Sovjet-Unie. Er werden mijnen en smeltovens gebouwd langs de langgerekte ondergrondse ijzeraders, waarnaast huizen voor de arbeiders verrezen.

Zelensky herinnert zich het Kryvy Rih van zijn jeugd als een sombere stad. Door de grootschalige winning van ijzererts, via open mijnbouw, worden rode stofdeeltjes de lucht in geblazen, die blijven plakken aan je lippen en kleven in je keel. Als het geregend heeft, kleuren de plassen op het asfalt bloedrood. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het einde van de planeconomie luidden de neergang van de zware industrie in. Tegelijkertijd bloeide de zwarte economie en tierde de misdaad welig. Lokale maffiabazen hadden er zo’n sterke positie opgebouwd dat de Kryvy Rih lange tijd gold als het ‘Palermo van Oekraïne’.

Dit is het decor waarin Volodymyr Zelensky – enig kind zonder vader in de buurt – opgroeit. Daarbij heeft hij het geluk dat hij in Kvartal 95 woont, een van de groene buurten in het centrum.

De kleine Volodymyr is een slimme leerling, maar zijn eerste optreden in het schoolkoor is geen succes, vertelt muzieklerares Tetjana Solovjova in een documentaire: „Als klein kind had hij al een diepe bas. Ik zweer het, hij praatte met een basstem. Ik zei: Oké, kom maar repeteren. Ik wist al hoe het zou aflopen. Dus de kinderen beginnen te zingen, en hij: Oooo, oeoe, en iedereen giert het uit. En dan had hij ook nog het lef om te zeggen: Wat lachen jullie nou?”

De kwikzilverige Vova is op zijn best als hij kan bewegen: tijdens de lessen worstelen, die hij van zijn moeder moet volgen om zich op straat te kunnen verdedigen, en bij de balletlessen, waar hij vol overgave aan deelneemt. Vova Zelensky draagt als tiener een ringetje in zijn oor, iets waarmee je in Kryvy Rih al snel de ‘verdenking’ op je laadt dat je homoseksueel bent – een aanleiding voor klappen. Om dit te vermijden is het beter om een meisje aan de arm te hebben.

Als jongen van zestien droomt Zelensky ervan om diplomaat te worden

Volodymyr gaat naar Gymnasium nr. 95, een van de beste scholen in de stad. Hij luistert naar de Beatlesplaten die Sovjetplatenmaatschappij ‘Melodia’ vanaf de late jaren tachtig – de tijd van perestrojka – mag uitbrengen. Als tiener schrijft hij gedichten, liedjes, speelt hij gitaar. Hij is een groot fan van de Sovjetbard Vladimir Vysotski (1938-1980). Volodymyr (Vladimir in het Russisch) heeft niet alleen dezelfde naam, hij is ook op dezelfde dag geboren als de grote zanger: 25 januari. Vysotski had trouwens ook een diepe schorre stem.

De jonge Zelensky is geïnteresseerd in politiek: op zestienjarige leeftijd droomt hij ervan om diplomaat te worden. Als hij de mogelijkheden had gehad, was hij gaan studeren aan mgimo, de beroemde diplomatenschool in Moskou, alma mater van de huidige Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov. Maar wie geen steekpenningen betaalt, wordt niet toegelaten tot het prestigieuze instituut, en de bedragen zijn zo hoog dat de jonge Zelensky zijn plannen moet laten varen.

Op zijn zeventiende begint hij aan een rechtenstudie in Kryvy Rih. Vader Oleksandr denkt dat Volodymyr een beroemde advocaat zou kunnen worden, Zelensky zelf is minder enthousiast. „Toen ik net was begonnen aan de universiteit (in Kryvy Rih) wilde ik switchen van studie”, zegt hij later in een interview. „Maar in mijn propedeusejaar kwam ik terecht bij kvn. Toen wilde ik nergens anders meer heen.”

Cabaretwedstrijden

De geschiedenis van kvn, de ‘Club van vrolijke en vindingrijke mensen’ (in het Russisch: Kloeb Vesjolych i Nachodtsjivych) gaat terug tot begin jaren zestig, maar het fenomeen kreeg vleugels na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, toen de club onder leiding stond van de Russische presentator Aleksandr Masljakov. Overal schoten ‘kvn-teams’ (cabaretgroepen) als paddenstoelen uit de grond: in Kazachstan, in Georgië, en vooral in Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en Armenië. Er kwamen internationale wedstrijden die televisiekijkers in de hele voormalige Sovjet-Unie aan de buis gekluisterd hielden. De jaren negentig waren de hoogtijdagen van deze vrolijke cabaretwedstrijden; in de chaos en economische misère van die tijd waren ze voor veel mensen een wekelijks hoogtepunt. Omdat er zoveel mensen wilden meedoen, werden de wedstrijden in de vorm van een voetbalcompetitie georganiseerd. De eredivisie werd vanzelfsprekend gespeeld in Moskou.

Kvn-sketches hebben weinig van doen met Angelsaksische stand-upcomedy, ze vertonen meer overeenkomsten met klassiek Nederlands cabaret. Ze worden gespeeld door groepen acteurs, de teams. Zang en dans zijn essentiële bestanddelen. Niet zelden ontbreekt de punchline, en schuilt de grap in plaats daarvan in een gebaar of gezichtsuitdrukking.

In het nummer ‘Geboren om te dansen’ speelt Zelensky een man met een dwangneurose: hij kan niet ophouden met swingen, ook niet als hij op het toneel wordt ‘geïnterviewd’ over zijn afwijking door medeacteur Denys Loesjtsjysjyn. Zelensky’s moves zijn zo aanstekelijk dat interviewer Loesjtsjysjyn als vanzelf gaat meebewegen. Wang aan wang tangoën de twee mannen over het toneel. Het publiek schatert.

Zelensky’s moves zijn zo aanstekelijk dat interviewer Loesjtsjysjyn als vanzelf gaat meebewegen

„Welke nationaliteit heeft u eigenlijk?”, vraagt Loesjtsjysjyn. „Ik ben Russisch,” antwoordt Zelensky, „en u?”. Loesjtsjysjyn schrikt: „Laten we zeggen dat ik uit Oekraïne kom.” Zelensky draait zijn billen naar Loesjtsjysjyn, de twee dansen nu dicht tegen elkaar aan, alsof ze het op zijn hondjes doen. „Eerlijk gezegd heeft Oekraïne Rusland altijd verneukt”, roept Zelensky luid. „Praat me er niet van,” roept Loesjtsjysjyn, „je snapt niet wat ze aan het doen zijn, eerst naait Oekraïne Rusland…” De twee mannen wisselen van positie. „…en dan Rusland Oekraïne!”

De wortels van Zelensky’s kvn-gezelschap Kvartal 95 liggen in zijn directe vriendenkring, de jonge studenten met wie hij ’s zomers rondhangt bij de fontein in het Bohdan Chmelnytskypark. Velen dromen ervan om deel te nemen aan kvn-wedstrijden op tv, maar het is Zelensky die wordt gescout door een van de absolute topteams van dat moment: Zaporizja-Kryvy Rih-Transit. De leden van het gezelschap zijn dertigers en zijn op zoek naar vers bloed. Op zijn achttiende debuteert Zelensky op tv.

Lees ook dit portret Van tv-komiek naar president in oorlogstijd

Versiertruc

Olena Kyjasjko, een knappe kortgeknipte blondine, kent Zelensky nog van school. Op een dag komt hij haar op straat tegen. Olena heeft een videocassette met de film Basic Instinct in haar handen. „Die film heb ik altijd al eens willen zien!”, roept Zelensky. „Mag ik de cassette van je lenen?” Het is een versiertruc, want Zelensky – een filmfanaat – heeft Paul Verhoevens erotische thriller al een stuk of vijftien keer bekeken. Maar nu heeft hij een reden om Olena’s telefoonnummer te vragen – hoe moet hij de videocassette anders teruggeven?

Olena weet wie Zelensky is. Vova en zijn vrienden zijn lokale beroemdheden, die schoolfeesten en andere gelegenheden luister bijzetten met hun optredens. „Ik dacht niet dat we zouden gaan daten”, herinnert ze zich later. „Zij hadden de hele tijd de mooiste meisjes om zich heen hangen.”

Als het stel eenmaal samen is, maakt Olena het uit: „Ik had romantische gevoelens voor iemand anders.” Zelensky belt haar op voor „een heel serieus gesprek”. Olena kiest voor Vova. „Als hij iets wil, dan laat hij niet meer los”, vertelt ze zestien jaar later in een documentaire – het echtpaar is dan tien jaar getrouwd.

Als Transit in 1997 uit elkaar begint te vallen, formeert Zelensky een nieuwe ploeg. Andere kvn-teams stellen hun ploeg zorgvuldig samen uit verschillende types: een leadzanger, een danser, een komisch talent, scenarioschrijvers. Bij Zelensky draait het om loyaliteit. Kvartal 95 is in de eerste plaats een vriendengroep, maar zal uitgroeien tot het beroemdste Oekraïense comedygezelschap ooit.

In 1998 neemt Kvartal 95 deel aan een wedstrijd in Sotsji, de Russische badplaats aan de Zwarte Zee. Volgens de overlevering is kvn-oprichter Masljakov vooral onder de indruk van de jonge rechtenstudent Zelensky. Masljakov nodigt Kvartal 95 uit voor de grote finale in Moskou. Kvartal 95 begint ook te touren door Oekraïne en Rusland, het speelschema is moordend. Overdag reist het gezelschap, vaak per bus, over de pokdalige Oekraïense wegen. ’s Avonds wordt er opgetreden. De schaarse vrije tijd gaat op aan het schrijven van materiaal en het repeteren van nieuwe nummers. Zelensky en zijn medeacteurs brengen dan al de meeste tijd door in Moskou, de metropool die nog altijd het economische centrum en culturele hart van het voormalige Sovjetrijk vormt. De jonge komiek hangt graag rond in de beroemde theateracademies van de Russische hoofdstad. „Mijn favoriete acteurs hadden deze scholen doorlopen”, vertelt hij in 2008 in een interview. Maar geld om in Moskou te studeren heeft hij niet. Als Kvartal 95 op tournee is nemen de komedianten hun eigen eten mee: spek en aardappels.

De enige hobby die Zelensky zichzelf gunt is het kijken van films – om nog beter te worden in zijn vak

De enige hobby die Zelensky zichzelf gunt is het kijken van films – om nog beter te worden in zijn vak. Hij heeft een duidelijk doel voor ogen, zegt hij in 2001 tijdens een interview. Welk doel dat precies is, wil hij niet vertellen.

Rondom hun optredens worden de leden van Kvartal 95 achtervolgd door gillende meisjes. De meeste aandacht gaat uit naar de aanvoerder, maar het laat Zelensky ogenschijnlijk koud.

Voor Valentijnsdag organiseert een Oekraïense tv-zender begin deze eeuw een wedstrijd. Wie de mooiste liefdesbrief schrijft aan zijn of haar idool, wint een romantisch diner met de ster.

Kateryna Derba (27) schrijft een brief aan Zelensky: „Je bent in mijn gedachten komen wonen, en daarna in mijn hart.” Kateryna is koortsachtig op zoek gegaan naar meer informatie over haar held. „Ik heb gezien dat men van je houdt en dat men je respecteert, en dat men – natuurlijk – jaloers is. Vergeleken met de anderen valt meteen op wat voor carrière je maakt.”

Kateryna Derba heeft gelijk: Zelensky’s ster zal rijzen. En alsof ze over voorspellende gaven beschikt, beschrijft ze zijn toekomst: „Ik denk dat we je binnenkort op onze tv-schermen zullen zien verschijnen met de boodschap: Geachte burgers van Oekraïne!”

Lees ook dit artikel Komiek ontpopt zich als robuuste leider