Analyse

Hof plaatst VS met abortusuitspraak een halve eeuw terug in de tijd

Abortus In een even baanbrekend als controversieel vonnis vernietigden zes van de negen hoge rechters vrijdag het federale abortusrecht. Voortaan is het weer aan Amerikaanse staten zelf om te bepalen hoe ze abortus willen regelen.

Voor- en tegenstanders van abortus stonden donderdag tussen elkaar bij een demonstratie voor het Hooggerechtshof. Deze vrijdag deden de rechters uitspraak.
Voor- en tegenstanders van abortus stonden donderdag tussen elkaar bij een demonstratie voor het Hooggerechtshof. Deze vrijdag deden de rechters uitspraak. Foto Nathan Howard / Getty Images / AFP

De VS zijn terug in 1972. Bijna een halve eeuw nadat het Hooggerechtshof bepaalde dat Amerikaanse vrouwen in alle vijftig staten het recht op abortus genieten, heeft hetzelfde Hof hen dit grondrecht weer afgenomen.

In een even baanbrekend als controversieel vonnis vernietigden zes van de negen hoge rechters vrijdag twee eerdere uitspraken (Roe v. Wade, uit 1973, en Planned Parenthood v. Casey, uit 1992) die het federale abortusrecht decennialang schraagden. Voortaan is het weer aan staten zelf om te bepalen hoe ze abortus willen regelen.

De uitspraak, gedaan over een zaak rond een abortuskliniek in Mississippi, zal meteen gevolgen hebben voor miljoenen vrouwen die wonen in het dozijn staten die zich met conservatieve wetgeving hebben voorbereid op dit moment. In deze ‘rode’ staten kunnen onmiddellijk zogenoemde trigger laws van kracht worden: wetten die een zwangerschapsonderbreking in de betreffende staat in nagenoeg alle gevallen verbieden.

Lees ook deze reportage uit Missouri, een frontlijnstaat in de strijd om abortus

In progressieve, ‘blauwe’ staten hebben de volksvertegenwoordigingen toegang tot vrije en legale abortus, soms tot diep in de zwangerschap, juist al extra wettelijk beschermd. Deze staten zullen de komende tijd uitgroeien tot vluchtheuvels voor vrouwen in nood uit de ruim twintig rode staten.

Volgens Samuel Alito, de conservatieve rechter die het vonnis schreef, had het Hof zich in 1973 en 1992 nooit over abortus moeten buigen. De hoge rechters toetsen immers aan de grondwet en die zegt nergens iets over abortus, aldus Alito. Het zou daarom beter zijn deze kwestie over te laten aan gekozen volksvertegenwoordigers op deelstaatniveau.

In veel van rode staten wierpen Republikeinse politici de afgelopen jaren al allerlei juridische en praktische obstakels op die de toegang tot veilige en legale abortuszorg bemoeilijken. Veel vrouwen zagen zich gedwongen uit te wijken naar buurstaten met een liberaler beleid. Vooral vrouwen uit armere milieus, die het geld of de informatie ontbeerden om zo’n reis te maken, werden hierdoor gedwongen hun zwangerschap te voldragen. Door de uitspraak van het Hof worden de trigger laws en de de facto abortusverboden nu wet.

Dit is een inperking van de vrouwenrechten en hun status als vrije en gelijkwaardige burgers

Progressieve rechters in hun minderheidsstandpunt

Recht op privacy

Toen het Hof in 1973 met ‘Roe v. Wade’ besloot het abortusrecht landelijk toe te kennen, deed het dit met een beroep op het 14de Amendement van de grondwet. Dit regelt het recht op privacy waar vrouwen, oordeelden de hoge rechters destijds, ook het recht op keuzevrijheid bij een (ongewenste) zwangerschap aan konden ontlenen. Abortus werd zo een grondrecht.

‘Roe’ deed de maatschappelijk discussie over abortus echter nimmer verstommen. Conservatieve politici en activisten, evangelische christenen en katholieken begonnen zogenoemde pro-life-bewegingen, om het ‘ongeboren leven’ te beschermen. Meermaals leidde dit tot (soms dodelijk) aanslagen op abortusklinieken en -artsen. Effectiever was een geduldige campagne om senatoren te helpen kiezen, die op hun beurt pro-life-rechters zouden benoemen aan de belangrijkste gerechtshoven.

Die campagne kwam eind 2020 tot een hoogtepunt, toen president Donald Trump (2017-2021) een derde rechter aan het Hooggerechtshof mocht voordragen. Na de benoeming van deze katholieke Amy Coney Barrett kent het Hof nu een robuuste conservatieve meerderheid van zes om drie. Met de afschaffing van het federale abortusrecht doet Trump – anderhalf jaar na zijn vertrek uit het Witte Huis – zijn achterban nu nog een belangrijke politieke zege cadeau.

‘Vrouwenrechten ingeperkt’

Sinds een conceptversie van deze uitspraak begin mei – hoogst ongebruikelijk – uitlekte, maakte progressief Amerika zich al op voor het nakende einde aan ‘Roe’. Afgelopen weken waren er volop pro-choice-betogingen in de grote steden. Daarnaast demonstreerden activisten op kleine schaal bij de woonhuizen van de conservatieve leden van het Hof. Nu de uitspraak een feit is, zal vermoedelijk een nieuwe protestronde worden ingezet.

In opinieonderzoek laat circa twee derde van de Amerikanen blijken dat ze de keuzevrijheid van de vrouw zouden willen behouden. De Democraten van president Biden hebben dan ook de hoop dat de Republikeinen een electorale prijs zullen betalen voor dit vonnis, als resultaat van al hun benoemingen van rechtse rechters. Bij de Congresverkiezingen van november moet blijken of kiezers abortus inderdaad een zwaarwegend onderwerp vinden.

De drie progressieve rechters aan het Hof publiceerden vrijdag een gezamenlijk minderheidsstandpunt, waarin ze hun ‘treurnis’ uitspraken over het besluit van hun zes rechtse collega’s. „Wat de precieze impact van de nieuwe wetten ook wordt, één resultaat is alvast duidelijk: de inperking van de rechten van vrouwen en van hun status als vrije en gelijkwaardige burgers.”

Lees ook dit artikel: Toegang tot abortus wordt scheidslijn in VS