Analyse

Het Russische gas heeft Europa in slaap gesust

Energiecrisis De oorlog in Oekraïne heeft een einde gemaakt aan de zekerheid van gas voor Europa. Naarstig zoeken de Europese landen naar een oplossing, ten koste van het klimaat.

De Onyx-kolencentrale op de Maasvlakte is tijdelijk dicht voor onderhoud, maar mag van minister Jetten weer volop draaien. Foto Arie Kievit / ANP
De Onyx-kolencentrale op de Maasvlakte is tijdelijk dicht voor onderhoud, maar mag van minister Jetten weer volop draaien.

Foto Arie Kievit / ANP

Rob en Robert kregen er flink van langs deze week. De Nederlandse minister Rob Jetten (Klimaat, D66) en zijn Duitse collega Robert Habeck (Economie en Klimaat, Groenen) besloten in het begin van de week kort na elkaar kolencentrales in hun land de mogelijkheid te geven om weer op vol vermogen te draaien, om daarmee zoveel mogelijk gas te besparen voor de winter.

„Heel kortzichtig”, vonden ze bij Greenpeace Nederland. Alsof je een kater wegspoelt met een biertje, luidde het commentaar van Milieudefensie. Ook in Duitsland vielen milieuorganisaties over de minister heen. Op sociale media gingen foto’s rond van zowel Jetten als Habeck die nog niet zo lang geleden, tijdens verkiezingscampagnes, ten strijde trokken tegen kolenstroom.

Eenmaal ‘op het pluche’ deden deze ‘klimaatdrammers’ precies datgene wat ze hun voorgangers jarenlang hebben verweten, was het commentaar. Kennelijk was de klimaatcrisis nu even niet het thema van de eeuw. Beide ministers kunnen wel zeggen dat het hogere doel (alle kolencentrales vóór 2030 definitief sluiten) nog steeds fier overeind staat, maar waarom zou je ze geloven als ze bij een beetje tegenwind meteen teruggrijpen op steenkool?

Normale situatie

„In een normale situatie zou ik hier echt boos over zijn”, zei Marjan Minnesma, directeur van duurzaamheidsorganisatie Urgenda, afgelopen maandag. Maar het is geen normale situatie, erkende ze. Minnesma wees erop dat Nederland maar voor 15 procent afhankelijk is van Russisch gas. Voor Nederland zou je dat beetje volgens haar nog kunnen opvangen met gerichte energiebesparing. „Ik zie deze maatregel meer als onderdeel van een totaalpakket om de Europese energielevels op peil te houden, voor het geval dat Poetin de gaskraan nog verder dichtdraait.”

Daarmee gaf ze blijk van hetzelfde realisme als Fatih Birol, directeur van het Internationaal Energieagentschap (IEA). Hij zei woensdag bij de presentatie van het rapport World Energy Investment 2022 dat noodmaatregelen, zoals het aanzetten van oude kolencentrales, nu gerechtvaardigd zijn – al betekent dat op korte termijn extra broeikasgassen. In een interview met de Financial Times waarschuwde Birol dat Rusland nog voor de winter de gaskraan weleens helemaal dicht zou kunnen draaien.

Voor Duitsland is dat een doemscenario. Sommige analisten vrezen dat het land in een diepe recessie belandt als het gebeurt. Gazprom heeft voor juli ‘onderhoudswerkzaamheden’ aangekondigd aan de pijpleiding Nordstream 1, een rechtstreekse leiding tussen Rusland en Duitsland die nu al niet meer dan 60 procent van de gebruikelijke hoeveelheid gas levert. Op extra gas via pijpleidingen door Polen en Oekraïne, zoals in het verleden tijdens onderhoud gebeurde, hoeft Duitsland waarschijnlijk niet te rekenen. De vrees bestaat dat Gazprom tijdens het onderhoud ‘technische gebreken’ zal aantreffen waardoor de hoeveelheid gas verder wordt afgeknepen.

Energie- en klimaatcrisis

Bij de presentatie van het rapport zei IEA-topman Birol ook: „We kunnen het ons niet veroorloven om ofwel de huidige wereldwijde energiecrisis, ofwel de klimaatcrisis te negeren.” Maar, voegde hij eraan toe, „het goede nieuws is dat we niet tussen beide hoeven te kiezen. We kunnen ze allebei tegelijk aanpakken.”

De vraag is of Birol niet te optimistisch is. Uit het IEA-rapport blijkt weliswaar dat er meer geld dan ooit wordt geïnvesteerd in energieprojecten – dit jaar alleen al zo’n 2.400 miljard dollar. Maar tegelijkertijd is de wereldwijde afhankelijkheid van fossiele brandstoffen onverminderd groot, ook doordat de mondiale vraag naar energie blijft stijgen.

In de eerste jaren na het Klimaatakkoord van Parijs (2015) groeiden de investeringen in duurzame energie mondiaal met niet meer dan 2 procent per jaar. Pas sinds 2020 is er sprake van een versnelling naar 12 procent per jaar. De hoeveelheid duurzame energie is in een halve eeuw meer dan verdubbeld, maar bedroeg in 2020 (voor stroom, warmte en transport gezamenlijk) nog steeds niet meer dan ruim 12,5 procent van het totale aanbod – een schijntje als je beseft dat de wereld snel na het midden van de eeuw ‘klimaatneutraal’ zou moeten zijn.

Het wereldwijde aandeel duurzame energie bedroeg in 2020 slechts 12,5 procent van het totaal

Gas speelt in de huidige energiecrisis, maar ook in de klimaatcrisis, een hoofdrol. Toen de Russische president Vladimir Poetin in de aanloop naar de oorlog in Oekraïne aan de gaskraan begon te draaien, luidde dat niet alleen een energiecrisis in doordat eerst de gasprijs, en even later de prijs van alle energie, door het dak ging. Maar het maakte ook pijnlijk zichtbaar hoe afhankelijk Europa nog is van (Russisch) gas, ondanks de mooie klimaatdoelen.

Dat is mede te danken aan het succes waarmee de gasindustrie zichzelf de afgelopen jaren heeft gepresenteerd als deel van de oplossing als het om klimaat gaat. Shell-topman Ben van Beurden noemt gas een ‘transitiebrandstof’, die bijdraagt aan de overgang naar volledig duurzame energie. Bij het gebruik van gas wordt namelijk minder CO2 uitgestoten in vergelijking met andere fossiele brandstoffen. In de Europese discussie over de zogeheten taxonomie (welke activiteiten mogen duurzaam heten en zijn daarmee interessant voor investeerders) was de gaslobby er bijna in geslaagd om ook gas het stempel ‘duurzaam’ te geven.

Paniek over leveringszekerheid

Zo heeft gas Europa lui gemaakt. Bedrijven en politici zijn in slaap gesust met de gedachte dat gas een goedkope, relatief schone en overvloedig beschikbare brandstof is, die nog jaren meegaat. De oorlog in Oekraïne heeft Europa op een hardhandige wijze uit die droom gewekt. Met als gevolg: grote paniek over ‘leveringszekerheid’. En verontwaardiging bij bedrijven die vrezen deze winter ineens geen gas meer te krijgen – maar die zelf in de afgelopen jaren weinig hebben gedaan om hun afhankelijkheid van goedkoop gas te verminderen.

In die paniek is het niet zo vreemd om de kolencentrales weer op te poken. Nederland zou daarmee waarschijnlijk zo’n 2 miljard kuub aardgas per jaar kunnen besparen – al moet nog blijken of die hoeveelheid ook echt wordt gehaald. Het is niet heel veel als je beseft dat Nederland ongeveer 40 miljard kubieke meter per jaar verbruikt, maar alle beetjes helpen. De Nederlandse gasreserves zijn nu voor iets meer dan 47 procent gevuld, terwijl 80 à 90 procent nodig is om min of meer veilig de winter door te komen.

Toch is het aanzetten van de kolencentrales nog maar alarmfase 1: een eenvoudige, gemakkelijk te realiseren ingreep van de overheid. In Duitsland is donderdag al alarmfase 2 uitgeroepen, waarin de overheid haar greep op de gasmarkt versterkt, maar nog niet volledig overneemt. Dat laatste gebeurt pas in alarmfase 3, als de leveringszekerheid zodanig in gevaar dreigt te komen dat een centrale sturing van de energiemarkt noodzakelijk wordt.

Vrijdag waarschuwde Markus Krebber, topman van energieconcern RWE, in de Financial Times dat ook op Europees niveau snel afspraken moeten worden gemaakt over de verdeling van energie voor als deze winter tekorten dreigen. Wachten tot het zover is brengt volgens Krebber, de Europese solidariteit in gevaar „en dat eindigt in chaos”.

Kunstmatige krapte

Rusland heeft op de aardgasmarkt in Europa kunstmatig krapte gecreëerd. Europese landen zijn daardoor nu wereldwijd op zoek naar alternatieven. Het gemakkelijkste alternatief lijkt voorlopig LNG, vloeibaar gas. Maar die markt is al net zo krap als die van aardgas. Het Noorse energieonderzoeksbureau Rystad concludeerde in mei dat de vraag naar LNG voor heel 2022 zal uitkomen op 436 miljoen ton, terwijl het aanbod hooguit 410 miljoen ton bedraagt.

Europa trekt intussen de portemonnee en koopt alle LNG die ze kan krijgen. Slachtoffer zijn de landen die het minder goed kunnen betalen in Azië, delen van Afrika en Latijns-Amerika. Zij hebben geen andere keuze dan terug te keren naar steenkool, waar ze juist vanaf willen om aan hun klimaatverplichtingen te voldoen. Zo lijkt Europa met extra gasaankopen zijn eigen stoepje schoon te vegen, terwijl anderen achterblijven met de schade. Het klimaat schiet er niets mee op.

De Amerikaanse president Joe Biden heeft eerder aangeboden om Europa door de winter te helpen met levering van extra schaliegas. Die belofte kan hij vrijwel zeker niet waarmaken. Niet alleen zit de productie van gas in de VS nu al op een heel hoog niveau, ook zijn er onvoldoende LNG-terminals in Amerikaanse havens om het spul richting Europa te verschepen. En met verkiezingen in aantocht en stijgende energieprijzen in de VS zou Bidens gulheid weleens kunnen verdwijnen. Qatar heeft aangekondigd zijn productie van LNG op te schroeven, maar ook dat gaat jaren duren.

Sommige Europese landen, waaronder ook Nederland en Duitsland, hebben daarom besloten zelf weer naar gas te gaan boren. Een vergunning voor boringen in de Noordzee, ten noorden van de Waddeneilanden Schiermonnikoog en Borkum, liet jaren op zich wachten, maar wordt nu versneld verstrekt.

Het duurt in alle gevallen jaren voordat dat nieuwe gas beschikbaar komt. Op die termijn kan de energiecrisis voorbij zijn en is het beter om te kiezen voor echte duurzame oplossingen. Bedrijven die miljarden investeren in nieuwe gaswinning doen dat niet voor een paar jaar. Het IEA concludeerde in mei vorig jaar nog dat het belangrijkste klimaatdoel, netto-nul uitstoot in 2050, in gevaar komt als er niet onmiddellijk wordt gestopt met het in gebruik nemen van nieuwe olie- en gasvelden.

In de paniek van het moment dreigen maatregelen te worden genomen die de energiecrisis voorlopig niet verzachten, maar wel de klimaatcrisis vergroten.

Correctie (25 juni 2022): In het fotobijschrift stond dat de Onyxcentrale op korte termijn dicht gaat. De centrale is dicht voor onderhoud en gaat vrijwel zeker in september weer open.