Waarom Rusland de Litouwers ‘pijn wil doen’ vanwege de ‘blokkade’ van Kaliningrad

Vijf vragen over de Russische exclave Rusland reageert verbolgen nu de Europese sancties consequenties hebben voor Kaliningrad. Gaat de frictie escaleren? Vijf vragen.

Goederentreinen op een depot in Kaliningrad. Rusland mag geen staal meer naar de exclave vervoeren via Litouwen.
Goederentreinen op een depot in Kaliningrad. Rusland mag geen staal meer naar de exclave vervoeren via Litouwen. Foto Vitaly Nevar / Reuters

Het klonk een beetje als oorlogstaal. Rusland gebruikte de afgelopen dagen grote woorden om te protesteren tegen de beperkingen die Litouwen heeft opgelegd aan Russisch transport per spoor naar Kaliningrad. Vanaf deze week mogen er geen staal en andere metalen over Litouws grondgebied naar de exclave worden vervoerd. Het transitverbod is het gevolg van EU-sancties, maar Rusland sprak Vilnius aan op de ‘blokkade’ en riep de Litouwse zaakgelastigde in Moskou op het matje. In een verklaring dreigde het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken met „maatregelen ter verdediging van de nationale belangen”. Nikolaj Patroesjev, secretaris van de Russische Veiligheidsraad, sprak van „vijandige daden”. Volgens het voormalig hoofd van de geheime dienst FSB zint Rusland op repercussies die „de bevolking van Litouwen” pijn zullen doen.

1 Wat is er aan de hand?

Sinds de Russische inval in Oekraïne op 24 februari heeft de Europese Unie een groot aantal economische sancties opgelegd aan Rusland. Onderdeel van het vierde ‘sanctiepakket’ is een verbod op zowel de import als de doorvoer van Russisch staal. De sancties werden op 15 maart afgekondigd, maar werden pas afgelopen vrijdag van kracht. Zowel Vilnius als Brussel benadrukte dat de beperkingen op het spoorwegvervoer niets meer zijn dan de feitelijke uitvoering van een besluit dat door de héle Europese Unie is genomen. Het personenvervoer en vervoer van goederen die níét onder de sancties vallen, gaat gewoon door, zo benadrukt de Litouwse regering.

2 Waarom is de Moskouse reactie zo heftig?

Kaliningrad, het vroegere Königsberg, ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen en heeft geen directe landverbinding met de Russische Federatie. Het spoor via Vilnius is daarom een belangrijke levensader voor de Russische exclave, die sinds de oorlog in Oekraïne behoorlijk geïsoleerd is geraakt. Zo worden Russische luchtvaartmaatschappijen uit het luchtruim van de EU geweerd, waardoor vluchten van Moskou naar Kaliningrad een lange omweg moeten maken over de Oostzee.

Ligging Kaliningrad

3 Als het gaat om een EU-besluit, waarom dreigt Rusland dan alleen Litouwen met stappen?

Formeel beroept Moskou zich op internationale verdragen. Volgens Anton Alichanov, de gouverneur van de regio Kaliningrad, zijn de transportbeperkingen een schending van de garanties die zijn afgegeven bij de toetreding van Estland, Letland in Litouwen tot de Europese Unie in 2004. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken verwijst naar een bilateraal verdrag met Litouwen uit 2002. De achterliggende reden is waarschijnlijk dat Rusland de EU graag uit elkaar speelt en het ‘kleine’ Litouwen in de ogen van Moskou gemakkelijker is te intimideren dan de hele Unie. EU-buitenlandvertegenwoordiger Josep Borrell deed de Russische ophef maandag af als „pure propaganda”: „Litouwen heeft geen unilaterale nationale beperkingen opgelegd en past alleen EU-sancties toe.”

Pure Russische propaganda: Litouwen heeft geen unilaterale nationale beperkingen opgelegd en past alleen EU-sancties toe

Josep Borrell EU-buitenlandvertegenwoordiger

4Kan de ‘blokkade’ van Kaliningrad verder escaleren?

Het huidige verbod op de doorvoer van staal is gebaseerd op het vierde sanctiepakket van de EU. Inmiddels zijn ook het vijfde en zesde sanctiepakket afgekondigd, die onder meer voorzien in een verbod op de import en doorvoer van Russisch hout, cement en sterke drank. Als het vijfde sanctiepakket van kracht wordt, zullen de beperkingen van het spoorvervoer naar Kaliningrad verder worden aangescherpt. In Kaliningrad werd er gisteren in bouwmarkten flink gehamsterd.

5 Bestaat er een risico op militaire confrontatie?

Die kans is klein. Kaliningrad is militair van groot strategisch belang, al was het maar omdat het stukje Russisch grondgebied de landverbinding tussen de NAVO-landen Polen en Litouwen afknijpt tot een strook land van slechts 65 kilometer breed: de zogeheten ‘Suwalki Gap’. Kaliningrad is bovendien een van de thuisbases van de Russische Oostzeevloot. In de afgelopen jaren heeft Rusland de exclave omgetoverd tot een waar bastion, met de stationering van onder meer zware luchtafweersystemen en ballistische Iskander-raketten. De NAVO heeft op haar beurt de militaire aanwezigheid in het Baltisch gebied versterkt met multinationale battlegroups in Estland, Letland en Litouwen. Door de oorlog in Oekraïne en de mogelijke toetreding van Zweden en Finland tot de NAVO is de spanning in het Oostzeegebied verder opgelopen. Maar Russisch militair ingrijpen in Litouwen zou (op grond van Artikel 5) niet alleen in theorie tot oorlog met de NAVO leiden, Russische tanks zouden hun opmars ook in de praktijk geblokkeerd zien door een internationale NAVO-macht, waar overigens zo’n 350 Nederlandse militairen deel van uit maken.

Lees ook deze reportage van correspondent Eva Cukier uit Kaliningrad