Profiel

Ooit gunt het leven Tom Cruise nog een ziel

Tom Cruise Met ‘Top Gun: Maverick’ is de 59-jarige actieheld helemaal terug. Waarom blijven we kijken naar een ster die we eigenlijk niet zo graag mogen?

Waarom blijven we kijken naar Tom ‘Maverick’ Cruise?
Waarom blijven we kijken naar Tom ‘Maverick’ Cruise? Foto Scott Garfield

Waarom zien we Tom Cruise toch zo graag? Zijn jongste film, Top Gun: Maverick, stevent af op een recette van 800 miljoen dollar, mogelijk zelfs een miljard. Zo’n opbrengst lijkt zonder superhelden, dino’s en een breed ensemble filmsterren tegenwoordig volstrekt irreëel. Toch rust deze filmhit op de schouders van een bijna zestigjarige actieheld die ooit fataal in opspraak leek geraakt.

„The damnedest thing”, tweette regisseur Paul Schrader, die ook ging kijken. „Je voelt niks voor hem of voor zijn personage. En toch kan je er geen genoeg van krijgen.” Full disclosure: ik heb al veertig jaar een hekel aan Tom Cruise. Wat een haantje, griezel, arrogante kwal. Ik ergerde me aan hem in Risky Business, in The Color of Money, in Rain Man. Maar ik zag bijna al zijn films. The damnedest thing.

Is het omdat Tom Cruise zo tweedimensionaal is, een zielloos oppervlakte waarop je alles kan projecteren, zoals Schrader speculeert? Of identificeert een zwarte plek in ons hart zich met de bullebak in hem? Anno 2022 is Cruise namelijk nog steeds zijn irritante zelf. Een would-be supermens die opschept over de stunts die hij zelf doet. Zonder tuigje ontspannen op de top van ’s werelds hoogste gebouw balanceren. Zich aan een vliegtuig laten vastlijmen. Zijn enkel breken en gewoon door hinken – de halve marketing van Mission Impossible 6 draaide om die prestatie. Bij ieder ander denk je: moet dat nou, opa?

Dode ogen

Zijn warme grijns met dode ogen is fameus: Christian Bale had Tom Cruise voor ogen toen hij yuppie-seriemoordenaar Patrick Bateman speelde in American Psycho (2000). Er sluimert altijd een hint van waanzin, die wordt getriggerd door sadisme. Zie de kooltjes in Cruise’s ogen oplichten als hij David Letterman in 1999 vertelt hoe hij als piloot op grote hoogte een passagier van de zuurstof afsneed tot hij bewusteloos raakte. Cruise klapt dubbel van de slappe lach, Letterman merkt op dat je zoiets ook als een poging tot moord kan zien.

Cruise wist zijn manische kant knap te maskeren tot 2005, toen zijn promotie naar niveau OT-7 bij de sinistere sekte Scientology – schijnbaar een hallicunante ervaring – zijn oordeel mogelijk vertroebelde. Al sinds 1986 was hij openlijk lid, nu ging hij zijn geloof actief uitdragen, met rampzalig resultaat. Cruise las actrice Brooke Shields hautain de les over haar gebruik van antidepressiva na een postnatale depressie, sprong gillend op een bank en schudde gastvrouw Oprah Winrey door elkaar om de door Scientology geselecteerde bruid Katie Holmes zijn liefde te betuigen. Op YouTube dook een toespraak op waar Cruise zich daadwerkelijk een Übermensch leek te wanen. Holmes wist hem in 2012 met haar dochter te ontvluchten.

In de media volgde een tsunami van negatieve publiciteit. Cruise die nooit alleen kan zijn maar iedereen manipuleert en domineert. Cruise de control freak, half corpsbal, half religieus fanaticus – Thomas Cruise Mapother IV wilde als jongen al priester worden. Dat hij het als filmster overleefde, is opmerkelijk. Hij repareerde zijn gebutste imago deels met de bijrol van hanige Hollywoodmacho Les Grossman in Tropic Thunder (2008), wat als zelfrelativering gold. Over Scientology en zijn mannenvriendschap met sekteleider David Miscavige zweeg hij voortaan.

Helemaal de oude werd hij niet. Voor 2005 was Tom Cruise een actieheld én een respectabel acteur met drie Oscarnominaties die werkte met grootheden als Oliver Stone, Stanley Kubrick, Paul Thomas Anderson, Michael Mann en Steven Spielberg. Daarna was hij alleen nog een actieheld, die zich liet regisseren door protegés. Maar hoeveel toekomst heeft een actieheld van in de vijftig? In 2013 en 2014 flopten twee op zich sterke, intelligente sciencefictionfilms met Tom Cruise: Oblivion en Edge of Tomorrow. Als wreker Jack Reacher daalde hij af in het B-genre. Alleen oude glorie leek bij hem nog te werken: de serie Mission Impossible. Deel 7 staat in 2023 op stapel.

Oude glorie is Top Gun: Maverick eveneens, maar de omvang van het succes verbaast nogal. Is alles vergeten en vergeven? In 2008 protesteerde half Duitsland tegen Tom Cruise als Claus von Stauffenberg die in Valkyrie een coup tegen Hitler leidt: hij was immers zelf uithangbord van een totalitaire sekte. Afgelopen maand liet Frankrijk in Cannes een eskadron straaljagers als eerbetoon over zijn rode loper scheren.

Rehabiliatie

Dwingt de niet aflatende geldingsdrang van Tom Cruise alsnog respect af? Of is het nostalgie naar filmsterren met porum nu actiehelden bleek en inwisselbaar ogen en doorgaans Chris heten? De formule van Top Gun: Maverick is op zich bekend: een ‘legacy sequel’ die een oude filmhit overdoet met een mix van veteranen en nieuwe acteurs. Maar in Maverick zijn de oudjes geen nostalgisch ornament, zoals normaliter het geval is. Deze film draait volledig om een 59-jarige gevechtspiloot, uitgerangeerd maar nog steeds eigengereid, die de jeugd een lesje leert en in bed duikt met een barista. Iew! Toch trekt dat ook jonge kijkers.

Vermoedelijk omdat niemand ‘redemption’ beter doet dan Tom Cruise: de tweede kans en rehabilitatie waar Hollywood dol op is. In de klassieke Tom Cruise-films begon hij steevast als een arrogant, zelfvoldaan ventje dat alles mee heeft: uiterlijk, talent, ambitie, glimlach. Ogenschijnlijk dan: zijn geldingsdrang blijkt geworteld in een trauma of blokkade. Anderen - een mentor, oudere geliefde, rivaal, eindbaas - alsmede de nodige tegenslag helpen hem aan een gezonde motivatie zodat hij een echt Mensch en kampioen wordt. Daarom geef je zelfs bij de oude Tom Cruise de hoop niet op. Ooit gunt het leven hem misschien een ziel.