Recensie

Recensie Film

Een leven vermalen door Stalin en Hitler

Documentaire Wie Russische verkniptheid wil begrijpen zit bij ‘Turn Your Body to the Sun’ goed, een ‘Vatersuche’.

Turn Your Body to the Sun is een ‘Vatersuche’, een monument voor de monsterlijk behandelde krijgsgevangenen in de Sovjet-Unie.
Turn Your Body to the Sun is een ‘Vatersuche’, een monument voor de monsterlijk behandelde krijgsgevangenen in de Sovjet-Unie.

Hij was daar. On bil tam: het is een Russisch eufemisme voor een verblijf in Stalins strafkampen. Sandar Valiulin ‘was daar’ als één van de anderhalf miljoen Sovjet-krijgsgevangenen die naar het moederland terugkeerden. Drie miljoen anderen werden door de nazi’s uitgehongerd, afgebeuld, doodgeschoten. Als dank voor zijn offer mocht Sandar direct door naar Siberië: van Lager naar goelag.

Wie zich sinds de invasie in Oekraïne verbaast over Russische slaafsheid, bot opportunisme en hallucinante goedgelovigheid vindt in de twee laatste documentaires van Aliona van der Horst veel antwoorden. „Met een volle buik zul je hongerlijders nooit begrijpen”, zucht haar Russische tante in het prachtige Liefde is Aardappelen (2017). Turn Your Body to the Sun laat je op een ander manier ervaren hoe Stalins knoet tot in het heden doorwerkt.

De film schetst het ‘onvervulde leven’ van Sandar Valiulin, de vader van de in Nederland woonachtige schrijver Sana Valiulina. Als piepjonge paratrooper werd hij in de lente van 1942 bij Smolensk achter Duitse linies gedropt, het begin van een veertienjarige odyssee. Als krijgsgevangene liet hij zich in een Duits ‘vrijwilligersbataljon’ ronselen om niet van de honger te sterven. Een landverrader dus, al was hij sowieso in de goelag verdwenen. Stalins order 270 was helder: overgave is desertie. Een Sovjetsoldaat vecht tot de laatste ademtocht.

Turn Your Body to the Sun is een ‘Vatersuche’, een monument voor de monsterlijk behandelde krijgsgevangenen in de Sovjet-Unie. Als zodanig is het een soort contrapunt op ‘Muttersuche’ Liefde is Aardappelen, een monument voor Russische boerenstand. Die laatste film draaide om fundamenteel onbegrip tussen de in Nederland opgegroeide Alionia en haar stugge moeder Zoja en focuste op de 36 vierkante meters van een boerenstulpje waar haar moeder en tantes opgroeiden – je kon het vocht en de schimmel bijna ruiken. In Turn Your Body to the Sun is alles juist in beweging, net als vader Sandar indertijd. Sana en haar zus Dinar zien we in trein of metro praten over de trauma’s waarover hij zweeg. Uit schuld of schaamte, omdat hij liever vergat.

Beide films draaien om de totalitaire onverschilligheid over mensenlevens die ook het huidige Kremlin tentoonspreidt. Hoe dat argwanende, angstige en gesloten onderdanen oplevert, wars van zelfonderzoek. Sana Valiulina herinnert zich haar vader als een stuurse rug die ze als klein meisje nauwelijks kon bijbenen, een rug ingemetseld in een alkoof vol boeken: hij was een autodidactisch intellectueel, een artistieke ziel.

Sandar schreef wel over zijn verleden: een warme stem leest voor uit zijn autobiografie en uit de fraai geïllustreerde brieven die hij vanuit zijn „vrij goede” goelagkamp naar zijn latere vrouw Tagira stuurde. Ook is er die ene foto in een Amerikaans soldatenblad: Sandar als tolk bij het Amerikaanse leger vlak na D-Day. Toen hij even mens mocht zijn, niet louter een lichaam om uit te wonen, schrijft Sandar. Een mens die „vrije Europese lucht” ademde, waardoor de „slavenmentaliteit zijn ziel verliet”. Alleen daarom al verdwenen alle Russische krijgsgevangenen na terugkeer in de goelag, vermoedt hij. Vrijheidszin kon zomaar besmettelijk zijn.

Turn Your Body to the Sun ontrolt zich via treffende archiefbeelden die soms de vertelstem versterken en soms hun eigen verhaal vertellen. Alleen het begin al: Stalin en Hitler die in close-up een glas water drinken - twee wrede kolossen die Sandar vermalen. Of neem de naakte Sovjetsoldaten die een rivier oversteken met paarden en geschut: een poëtisch beeld van menselijke fragiliteit in een oorlog.

De bronnen zijn besmet: goelagbeelden ontleent Aliona van der Horst aan Sovjetpropaganda over een modelkamp, oorlogsbeelden komen veelal van Duitse officieren die aan het Oostfront van camera’s werden voorzien om Russische ‘Untermenschen’ te filmen. Ze eigent zich die beelden vooral door evocatief gebruik van slow motion toe. Het soort bombardement dat we uit de Donbas momenteel dagelijks op sociale media tot ons nemen, wordt zo een trieste bloem van rondvliegende planken. Russische krijgsgevangenen met de handen omhoog veranderen door slow motion van een ongeschoren horde in individuen: bang, afwachtend, hoopvol. De meesten zullen deze oorlog niet overleven, Sandar wel. Tegen een hoge prijs.