In de film ‘Zukhra’ (2013) van Saodat Ismailova ligt een vrouw op bed, gehuld in mysterieus zwijgen.

Foto Den Hjemsøkte

Interview

Oezbeekse Ismailova wint met ‘beelden die ons kunnen helen’ de Eye Art & Film Prize

Filmkunstprijs Met haar documentaires en video-installaties houdt de Oezbeekse kunstenaar Saodat Ismailova tradities van haar land levend. Ze kreeg er vrijdag de Eye Art & Film Prize voor.

„Stilte is de taal van de waarheid”, stelt de Oezbeekse kunstenaar Saodat Ismailova. Vrijdag werd bekend dat ze de prestigieuze Eye Art & Film Prize 2022 wint. Dat is een prijs van bijna 30.000 euro van het Eye Filmmuseum en PJLF Arts Fund, die jaarlijks wordt uitgereikt aan een kunstenaar die zich met zijn of haar oeuvre op het snijvlak van kunst en film beweegt.

„Ismailova slaagt erin een bijna spirituele ruimte te creëren die voorbij de beelden en de soundtrack gaat. Ze verleidt ons beeld te ‘horen’ en geluid te ‘zien’. Haar oeuvre is intrigerend, mysterieus en betrokken”, aldus het juryrapport, waarin ook vermeld wordt dat Ismailova het Oezbeekse culturele erfgoed op een verrassende manier over het voetlicht weet te brengen. Daarmee valt ze op binnen een „nieuwe generatie kunstenaars uit Centraal-Azië”. Werk van haar is deze zomer ook te zien op Documenta in Kassel.

Turkmeense tijger

Filmmaker Saodat Ismailova foto Eye

Saodat Ismailova werd in 1981 geboren in Tasjkent, en hoewel ze afwisselend in Tasjkent en Parijs woont, gaat haar werk over Oezbekistan en de onderdrukte mens, die gevangen is door tradities, maar tegelijkertijd ook door het verdwijnen ervan. Haar video-installatie The Haunted (2016) over de uitgestorven Turkmeense tijger is wat dat betreft typerend voor de thema’s die ze bij de kop pakt. Opgejaagd worden en verdwenen zijn zou je bijna als centraal thema kunnen zien, bevestigt ze via e-mail: „Dat is inderdaad een manier om mijn werk te begrijpen, de daad van het bezeten zijn, door het verleden, door het heden maar ook opgejaagd te zijn door de dreiging van de toekomst. Een bezetenheid van herinneringen die manieren vinden om nooit vergeten te raken.”

Genezende kracht

Dat niet vergeten worden, speelt een grote rol bij haar film over de Oezbeekse cultuur, waarbij in haar films vooral een rol is weggelegd voor de matriarchale samenleving. Ze ziet daarin een belangrijke rol voor zichzelf als kunstenaar: „Deze tijd vraagt om een helende kracht, en kunst heeft de genezende kracht om te herstellen van verwondingen en nieuwe ideeën voort te brengen die een ander licht werpen op de werkelijkheid.” In de video Qyrq Qyz (40 Girls) (2014) wordt het verhaal verteld van een meisje dat in haar jeugd werd geadoreerd door haar vader en in luxe opgroeit, maar toch tot een huwelijk wordt gedwongen met een man van haar vaders keuze, waarmee alles wat er aan liefdevolle jeugdherinneringen kapot wordt gemaakt. Her Five Lives (2020) geeft een korte geschiedenis van de rol van vrouw in de twintigste eeuw. Opvallend genoeg wordt er niet in gesproken, alleen getoond.

Het gaat bij Ismailova dan ook niet zozeer om wat er gezegd wordt, maar vooral om de vorm, wat verklaart dat er opvallend veel stilte in haar werk is te vinden. In Zukhra (2013) bijvoorbeeld ligt een vrouw op bed, je weet als kijker niet of ze op een doodsbed ligt of vastgehouden wordt door het verleden en de beperking die vrouwen in de samenleving in de twintigste eeuw werd opgelegd. Er is wel enig geluid te horen, maar vooral de pijnlijke stilte valt op. „De stilte in mijn werk geeft vorm aan gevoelens”, legt ze uit.

Verhalen zijn nodig

Sinds de onafhankelijkheid na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie lag de focus bij kunstenaars uit Oezbekistan op het hervinden van de eigen identiteit, maar dat is inmiddels aan het verschuiven, aldus Ismailova: „Ik denk dat er steeds meer wordt nagedacht over hoe we uit een post-sovjet stagnatie kunnen komen, en ook hoe we het denken kunnen dekoloniseren, dat is een fundamenteel proces om de toekomst van het land voor ons te kunnen zien. We moeten het sovjet-taalgebruik en de culturele erfenis uit die tijd accepteren als deel van de geschiedenis van centraal-Azië.”

En dat is wat Ismailova probeert te doen: ze houdt de vergeten geschiedenissen en tradities levend, maar vindt ook nieuwe betekenissen: „We hebben verhalen nodig als ruggengraat van onze geest, beelden die ons in onze dromen kunnen helen, maar die ook heilzaam kunnen werken als we bij bewustzijn zijn. Ik geloof dat kunst bruggen kan bouwen tussen de vele werelden en dimensies waarin we leven.”

In 2023 brengt Eye Filmmuseum een grote overzichtstentoonstelling van haar werk