Bij de mondkapjesdeal van de politie bleven miljoenen aan de strijkstok hangen

Mondkapjesdeal De politie betaalde leverancier Intersafe 12,2 miljoen euro voor ruim 3 miljoen mondkapjes – ver boven de gangbare marktprijs.

Korpschef Erik Akerboom heeft op 15 maart 2020 weinig bedenktijd nodig. Op de dag dat het kabinet Nederland vanwege het oprukkende coronavirus voor het eerst op slot gooit, stuurt hij een brief aan het bedrijf Intersafe in Dordrecht. Het onderwerp: „Dringende uitlevering mondkapjes politie.”

Niet alleen in de ziekenhuizen zijn mondkapjes nu hard nodig, ook het Nederlandse politiekorps heeft er dringend behoefte aan, legt Akerboom uit in de brief die NRC heeft ingezien. De politietop is niet van plan zich op eigen houtje te mengen in de vechtmarkt om mondkapjes die ineens is ontstaan. Liever koopt Akerboom ze in bij één partij die hij betrouwbaar acht. Vanwege de wereldwijde tekorten en fors gestegen prijzen hebben allerlei cowboys zich op de import van mondkapjes uit China gestort. De politie wil liever niet zelf hoeven uitzoeken wie er betrouwbare producten aanbiedt.

Omdat Intersafe sinds 2019 gehoor- en oogbeschermers aan de politie levert, klopt Akerboom ook nu bij de Dordtse onderneming aan. Kan het bedrijf dat zichzelf afficheert als „totaalspecialist in persoonlijke beschermingsmiddelen” op korte termijn mondkapjes aan de politie leveren?

In de tweeënhalve maand die volgt, levert Intersafe ruim drie miljoen mondkapjes aan de Nederlandse politie, blijkt uit onderzoek van NRC. In totaal betaalt de politie hier 12,2 miljoen euro voor – gemiddeld ruim 4 euro per stuk. Volgens experts is dat ver boven de in die tijd gangbare marktprijs. Bij de leveranciers van de mondkapjes blijft veel geld aan de strijkstok hangen. Niet alleen Intersafe strijkt een marge op, ook het bedrijf dat het grootste deel van de kapjes bij Intersafe aanlevert – een vishandel uit Rotterdam – houdt miljoenen aan de deal over.

‘Redelijk paniekvoetbal’

Nadat op 27 februari 2020 voor het eerst in Nederland een coronabesmetting werd vastgesteld was bij de politie sprake van „redelijk paniekvoetbal”, vertelt Jan Struijs, voorzitter van politiebond NPB. „Onze medewerkers moesten zich tussen de mensen begeven, hadden contact met arrestanten. Ze vroegen daarom vrij snel om mondkapjes. De urgentie was groot.”

Vanaf half maart luidt de richtlijn dat politieauto’s voorzien moeten zijn van een sealbag met beschermingsmiddelen, waaronder mondkapjes. De korpsleiding wil daarnaast elke medewerker bij elke dienst voorzien van meerdere exemplaren, zegt een woordvoerder. Met 63.000 medewerkers zou dat neerkomen op circa 500.000 benodigde mondkapjes per maand. Lang niet alle agenten maken in die eerste coronamaanden overigens gebruik van de maskers. Volgens Struijs van de politiebond ervaart een deel van de politiemensen ze als een belemmering bij het communiceren met collega’s of bij het contact met burgers. Standaard een mondkapje dragen is niet verplicht.

Bij Intersafe komt het verzoek om mondkapjes aan de politie te leveren niet helemaal als een verrassing. Het bedrijf verkoopt al jaren mondkapjes, vóór corona met name in de industrie. En de politie was al klant. Maar het stelt de inkopers in Dordrecht wel voor een uitdaging. De voorraden die in Nederland aanwezig zijn, gaan vrijwel altijd direct naar de zorg. Landen als Frankrijk en Duitsland exporteren tijdelijk geen mondmaskers. Ook inkopen bij bekende fabrikanten in China is lastig: de vraag is ontploft, westerse handelsagenten kapen op Chinese luchthavens partijen mondkapjes voor elkaars neus weg.

De vraag is ontploft, westerse handelsagenten kapen op Chinese luchthavens partijen mondkapjes voor elkaars neus weg

„We zijn toen met een groot team gaan kijken: hoe kunnen we ze toch zo snel mogelijk binnenkrijgen?”, vertelt Oscar Breure, inkoopmanager bij Intersafe. „We kregen veel aanbiedingen binnen, daarvan keurden we circa 90 procent af. In veel gevallen klopten de certificaten niet. Uiteindelijk zijn we in contact gekomen met een aantal importeurs die wel luchtvracht vanuit China konden garanderen.”

Visfabriek in Gambia

Een van die partijen is Network Seafood uit Rotterdam. Voor oprichters Robin van Eenennaam en Michel Huijser is de corona-uitbraak een klap in het gezicht. Sinds 2003 runnen ze een visfabriek in het West-Afrikaanse land Gambia, van waaruit ze onder andere tong, sepia, inktvis en garnalen naar Europa exporteren, normaal gesproken zo’n 26 ton per dag.

Maar door corona ligt de handel ineens zo goed als stil. Belangrijke afzetmarkten als Spanje en Italië zitten op slot. Door een lockdown in Gambia kunnen de 250 personeelsleden niet meer naar de fabriek komen. Noodgedwongen hebben ze de zaak tijdelijk moeten sluiten. Daarmee staat meteen het voortbestaan van de onderneming op het spel: in de boeken prijkte eind 2019 een negatief eigen vermogen van 3 miljoen euro.

Om een verdere neergang te voorkomen stort het duo zich op een nieuwe business: mondkapjes. „We waren eerst bezig met verkoop aan China, vanaf maart kwam de vraag vanuit Europa. Toen zijn we er verder ingerold”, verklaart Huijser aan de telefoon.

Op 19 maart 2020 hebben ze de eerste bestelling van de Nederlandse politie binnen, blijkt uit stukken in handen van NRC. Om te beginnen mogen ze 255.000 mondkapjes leveren. De eerste 55.000 stuks gaan zo snel mogelijk vanuit Hongkong op het vliegtuig naar Schiphol. Het gaat om mondkapjes van het type FFP2: witte stofmaskers die minimaal 95 procent van de luchtdeeltjes filteren.

De kapjes komen via drie tussenschakels bij de Nederlandse politie terecht, blijkt uit de documenten. Network Seafood is formeel niet de importeur van de kapjes. Dat is een andere Rotterdamse ondernemer: Ronald van der Boor, oprichter van handelsbedrijf Calceus. Hij koopt de maskers in bij de fabriek in China, regelt het transport en ook de inklaring op Schiphol. Eenmaal in Nederland neemt Network Seafood de maskers over en verkoopt ze door aan Intersafe, dat ze vervolgens aan de politie levert.

Lees ook: Cruciale vragen over mondkapjesdeal blijven onbeantwoord

De politie betaalt voor de eerste lading maskers 6,76 euro per stuk, blijkt uit de documenten. Volgens drie ervaren importeurs is dat fors boven de marktprijs van dat moment. „Natuurlijk lagen de prijzen op dat moment hoog. Maar zelfs in de topperiode tot half april 2020 was een prijs van 2,87 euro per kapje gangbaar. Daarbij zat het transport inbegrepen”, zegt Hans Poulis van IGC International, dat in de eerste coronagolf twee miljoen mondkapjes aan de Nederlandse overheid leverde. Volgens Tim Haaksma van importbedrijf Avanca kon de prijs voor FFP2-maskers in maart 2020 heel soms oplopen tot 4 euro, maar is alles daarboven „exorbitant” te noemen. Ook volgens de eigen richtlijnen van Intersafe kostte een FFP2-masker op het hoogtepunt niet meer dan 4,20 euro, blijkt uit een intern document.

De Purmerendse ondernemer Hans Dorrestijn, die met zijn bedrijf 4,6 miljoen mondmaskers aan de Duitse overheid leverde: „Zelfs voor de beginfase is dit veel te duur. Die kapjes waren toen echt goedkoper te krijgen.” Dorrestijn doet op 23 maart 2020 zelf een aanbod om 500.000 of meer gecertificeerde mondkapjes van het type KN95 (het Chinese equivalent van FFP2) aan de politie te leveren, blijkt uit een e-mail die NRC heeft ingezien. Zijn prijs: 1,67 euro per stuk, inclusief transport. De politie laat zijn aanbod onbeantwoord, zegt Dorrestijn.

Maximaal 2,50 euro

Vanaf begin april 2020 beginnen de prijzen voor mondkapjes snel te dalen, doordat de productie en import vanuit China op stoom komen. Het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) – opgericht door het ministerie van Volksgezondheid om de inkoop van beschermingsmiddelen centraal te regelen – hanteert begin april een maximumprijs van 3,09 euro per FFP2-mondkapje. In de tweede helft van die maand is het maximum al gedaald naar 2,50 euro per mondkapje, vertelt LCH-directeur Rob van der Kolk later bij radioprogramma Met het Oog op Morgen.

Desondanks blijft de inkoopafdeling van de politie, die niet met het LCH samenwerkt, in april en mei veel hogere prijzen betalen. Nog in mei 2020 betaalt de organisatie tussen de 5,17 en 5,99 euro voor 700.000 maskers van het type FFP2 en KN95, blijkt uit een inkoopoverzicht. „Dat zijn echt exorbitante bedragen”, zegt importeur Poulis. Collega-ondernemer Dorrestijn: „Van de gekken, bizar gewoon. Hiermee moeten een aantal mensen ongelooflijk hun zakken hebben gevuld.”

Hiermee moeten een aantal mensen ongelooflijk hun zakken hebben gevuld

De twee ondernemers achter Network Seafood keren zichzelf al in mei 2020 een dividend van 2,2 miljoen euro uit, blijkt uit interne stukken. In totaal leveren ze via Intersafe 1,6 miljoen mondkapjes aan, waarvoor de politie gemiddeld ruim 5 euro per stuk betaalt. Ook Intersafe maakt winst op het doorverkopen van de mondkapjes. In 2020 noteert het bedrijf een totale omzetgroei van 15 miljoen euro. Volgens het jaarverslag werd die „voornamelijk gedreven door het grotere verkoopvolume van persoonlijke beschermingsmiddelen in Nederland”. De operationele winst viel hierdoor 1,4 miljoen euro hoger uit. Een woordvoerder van Intersafe wil niet zeggen in hoeverre dit bedrag is toe te rekenen aan de deal met de politie.

Een woordvoerder van de korpsleiding zegt desgevraagd dat de politie geen eigen onderzoek deed naar de marktprijzen voor mondkapjes. Bij de politie leefde volgens de woordvoerder „het beeld dat de bandbreedte van de prijs van mondkapjes 3 tot 5 euro was”. Intersafe kreeg volgens hem een maximumbedrag van 5 euro per stuk mee. Dat die grens bij een groot aantal mondkapjes werd overschreden vond de politie volgens de woordvoerder geen probleem, omdat de gemiddelde prijs van 4 euro per stuk binnen de bandbreedte viel.

Meer dan de helft van de drie miljoen maskers bleef ongebruikt. Op dit moment zijn er nog altijd 1,7 miljoen mondkapjes op voorraad, bevestigt de politiewoordvoerder. Het op grote schaal blijven inkopen is volgens hem bewust beleid geweest: de korpsleiding wilde tijdens de eerste coronagolf een voorraad van 1,5 miljoen exemplaren opbouwen, zodat het hele korps voor drie maanden voorzien zou zijn.

Maar wat ook meespeelt, is dat de geleverde types FFP2 en KN95 – de witte stofmaskers – volgens de korpsleiding bij nader inzien niet zo geschikt waren om de hele dag te dragen. Vanaf juni 2020 stapte de politie daarom eerst over op blauwe chirurgische mondkapjes en later op stoffen exemplaren.