Opinie

Een totale overgave van Rusland is een illusie

Oekraïne Een Russische nederlaag à la nazi-Duitsland en Japan is niet aan de orde, schrijft . Oekraïne ontkomt er niet aan om compromissen te sluiten met Rusland.
Twee inwoners van Lviv zien de gevolgen van een Russische raketaanval op hun stad, eind maart.
Twee inwoners van Lviv zien de gevolgen van een Russische raketaanval op hun stad, eind maart. Foto Aleksey Filippov/AFP

‘Diplomatie leidt tot vrede”, zei Volodymyr Zelensky onlangs, „en vrede is goed voor iedereen.” Daar is moeilijk iets tegenin te brengen. Maar toen Henry Kissinger, inmiddels 99 jaar oud, betoogde dat Oekraïne een einde aan de oorlog met Rusland moest maken door nu te onderhandelen, wekte dit alom diepe verontwaardiging. Om verdere escalatie te vermijden, aldus Kissinger, zou het verstandig zijn als Oekraïne zich zou schikken in Russische controle over de Krim en delen van de Donbas.

Een adviseur van Zelensky zei dat Oekraïne „niet van plan was haar soevereiniteit op te geven zodat anderen hun zakken konden vullen”. Zelensky zelf zei dat Amerikanen die zijn land niet steunen maar eens wat boeken over de Tweede Wereldoorlog moesten lezen. Dan zouden zij begrijpen dat verzoening met Rusland Poetin alleen maar zou aanmoedigen om ook andere Europese landen binnen te vallen.

Dat is mogelijk. Maar we hoeven geen boeken te lezen om te zien hoezeer herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog nog voortleven. Je zou gemakkelijk de indruk kunnen krijgen uit commentaren in de VS dat het dappere verzet van Oekraïne een zekere weemoed losmaakt bij sommige Amerikanen en Britten naar hun oude glorie. Boris Johnson wil dolgraag worden gezien als de Churchill van nu. Joe Biden heeft in loslippige momenten geopperd dat alleen een totale nederlaag Poetin zal weerhouden van verdere militaire avonturen. Wat die totale nederlaag precies inhoudt is niet helemaal duidelijk.

Diplomatieke oplossing

Tegelijkertijd worden politici die streven naar een diplomatieke oplossing neergezet als laffe ‘appeasers’, zoals Neville Chamberlain destijds in 1938. Pogingen van Emmanuel Macron om met Poetin te blijven praten worden afgeschreven als een teken van zijn grenzeloze ijdelheid, en Olaf Scholz krijgt veel kritiek voor zijn schoorvoetende houding ten opzichte van sancties en wapenleveranties.

De interventies van Macron zijn tot nog toe weinig effectief gebleken, en Scholz ligt ook in zijn eigen land onder vuur. Maar de vergelijking van Poetin met Hitler is niet meer dan een spiegelbeeld van Poetins propaganda dat de Russen in Oekraïne strijden tegen de nazi’s. De Russische invasie is gruwelijk, maar het is niet de Tweede Wereldoorlog. De eis van de Geallieerden in 1945 dat Duitsland en Japan zich onvoorwaardelijk moesten overgeven is niet het juiste model.

Lees ook het essay van Anne Applebaum over het sluiten van een compromis met Poetin

Zelfs toen was die eis niet onomstreden. Sommige Amerikanen, en ook Britten, wilden de Japanners tegemoet komen door bepaalde voorwaarden te aanvaarden, zoals het behoud van de Japanse keizer. Of dit de oorlog werkelijk tot een sneller einde zou hebben gebracht is onzeker. Maar de haviken in dat geval waren vooral Democraten die overtuigd waren dat alleen een onvoorwaardelijke overgave van Japan het mogelijk zou maken dat land grondig te democratiseren.

Dat dit in Japan aardig is gelukt, net als in West-Duitsland, heeft bij veel Amerikanen de illusie gewekt dat zij dit staaltje ook in andere landen kunnen herhalen – in Afghanistan, in Irak, en, wie weet, misschien zelfs in Rusland.

Overgave

De omstandigheden zijn echter volslagen anders. In 1945 was de vijand uitgeput en haast volledig vernietigd. Russische troepen zijn weliswaar vastgelopen in Oekraïne, maar Rusland is nog lang niet vernietigd. En de Oekraïners hebben moedig van zich afgeslagen met de hulp van het Westen, maar zij zijn verre van dominant. Oekraïne noch Rusland is in staat om een onvoorwaardelijke overgave af te dwingen.

Het is ook een illusie om te denken dat een militaire nederlaag in Oekraïne Rusland rijp zou maken voor een democratische omwenteling. Niets is onmogelijk natuurlijk, maar de situatie in Poetins Rusland lijkt in de verre verte niet op die in Duitsland en Japan na hun catastrofale nederlagen. Beide landen waren bezet, en de Geallieerden – de Russen in het oosten van Duitsland even daargelaten – hebben Duitsers en Japanners geholpen om democratische instellingen die zij al hadden te herstellen en te versterken. Rusland wordt niet bezet, en een verslagen Rusland zal ook niet snel liberaliseren.

De eis van Oekraïne dat Rusland zich terugtrekt uit al hun grondgebied is een legitieme zet. Maar het is een zet, geen ultimatum. Zodra onderhandelingen beginnen, zullen er compromissen moeten worden gesloten. Dit zou kunnen betekenen dat Oekraïne afziet van de wens om lid te worden van de NAVO. Het zou ook kunnen eindigen in Russische overheersing in de Krim en delen van de Donbas.

Territoriale integriteit

Maar zoals Neal Ascherson, de Britse schrijver van het uitstekende boek Zwarte Zee, heeft opgemerkt: soevereiniteit is niet hetzelfde als territoriale integriteit. Menig land heeft territorium moeten inboeten na een oorlog zonder de nationale onafhankelijkheid te verliezen.

Er zijn natuurlijk risico’s verboden aan compromissen. Als Oekraïne land moet opofferen, wordt Zelensky kwetsbaar; nationalisten zullen het hem niet makkelijk vergeven. Hij en zijn regering moeten beslissen hoeveel risico zij bereid zijn te nemen om hun land te verlossen uit een ruïneuze oorlog. Commentaar uit het buitenland dat alle concessies afwijst en verklaart dat alleen de ondergang van Poetin de democratie kan redden is niet erg constructief. Oekraïne is geen pion in een globale strijd tussen goed en kwaad.

Het is essentieel om Oekraïne te helpen om een brute invasie terug te dringen. Oekraïners de middelen te verschaffen om dit te doen is een belangrijke taak. Oekraïne moet in de best mogelijke positie komen om te onderhandelen. Maar het is niet aan ons (ook niet aan Kissinger), die geen deelname aan de strijd hebben, om de Oekraïners voor te schrijven wat het eindspel moet zijn.

Welke boeken, docu’s en podcasts over de oorlog in Oekraïne zijn de moeite waard? NRC geeft tips.