Leren volgens je eigen bioritme en lekker naar buiten – deze nieuwe scholen willen meer dan taal en rekenen

Nieuwe scholen Tientallen oprichters van nieuwe scholen hoorden dinsdag of ze een school mogen openen met geld van de overheid. Ze willen meer aandacht voor de leerling en minder toetsen. „We gaan kinderen niet steeds vergelijken met het landelijk gemiddelde.”

Rianne Spin (links) en Jolien Dirven vinden dat kinderen te veel binnen zitten, en begonnen basisschool Buitenwijs in Zwolle.
Rianne Spin (links) en Jolien Dirven vinden dat kinderen te veel binnen zitten, en begonnen basisschool Buitenwijs in Zwolle. Foto Dieuwertje Bravenboer

De leerlingen van basisschool Buitenwijs in Zwolle zullen elke ochtend eerst met de klas naar buiten gaan. Allemaal, altijd, weer of geen weer. Rianne Spin ziet het helemaal voor zich. „Ze kunnen wandelen, yoga doen of rekenles krijgen in het gras. Want kinderen zitten te veel binnen. Ze hebben buiten nodig. Twee speelkwartiertjes is niet genoeg.” De school wordt dan ook aan de rand van Zwolle gebouwd, in het groen.

Dinsdag hoorden tientallen nieuwe schoolbesturen dat ze volgend jaar augustus een school mogen openen. Volledig vergoed door Rijk en gemeentes. Volgens de nieuwe Wet meer ruimte voor nieuwe scholen kan iedereen voortaan een school oprichten. Mits de oprichters voldoende ouders van jonge kinderen in het postcodegebied (en zes kilometer eromheen) kunnen werven en een doortimmerd onderwijsplan hebben dat vooraf is goedgekeurd door de Onderwijsinspectie.

Monopolies doorbroken

Met de nieuwe wet wordt het monopolie van de grote levensbeschouwelijke denominaties – zoals gereformeerden, katholieken, openbaren – doorbroken. Iedereen kon al, in beginsel, een school oprichten, maar die werd niet meteen vergoed door de overheid. Oprichters moesten het geld, vaak honderdduizenden euro’s, zelf voorschieten.

Pas als de school eenmaal draaide en de inspectie het onderwijs goedkeurde, kwam er subsidie. Dat is hoe veel islamitische scholen de afgelopen decennia werden opgericht en overigens ook hoe de nieuwe scholen van Forum voor Democratie, die al na de zomer open willen, beginnen.

In totaal willen 51 scholen (14 middelbare en 37 basisscholen) in augustus 2023 beginnen. Dat gaat niet in alle gevallen lukken, blijkt uit de brief die minister Dennis Wiersma (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, VVD) dinsdagmiddag verstuurde. Twaalf middelbare scholen zijn afgewezen. Reden: de plannen voor ‘burgerschapsonderwijs’ waren volgens de inspectie onder de maat. Van de 37 aanvragen voor nieuwe basisscholen kregen er 32 groen licht.

Liever helemaal geen toetsen

De twee vrouwen die basisschool Buitenwijs in Zwolle bedachten kregen een positief advies en staan te popelen. Hun school gaat vanaf augustus 2023 elke leerling intensief begeleiden met een coach. Ze zullen veel lezen, kritisch leren redeneren én niet om de haverklap worden getoetst, vertelt initiatiefneemster Rianne Spin: „We wilden liefst helemaal geen toetsen, maar bij de inspectie hoorden we dat elk kind minimaal twee keer per jaar getoetst móét worden om de vorderingen te meten. Dat doen we dus. De resultaten zijn dan alleen bedoeld voor de leraar, niet voor het kind of de ouders.”

De nieuwe scholen springen met hun plannen in op de behoeften van deze tijd, zeggen ze. Neem basisschool IKC Cadans in Weesp. Hier kunnen kinderen straks van half acht ’s ochtends tot ’s avonds half zeven terecht. Geen tijd voor een ontbijt? Kan op school. Zwemles? Onder schooltijd. Ideaal voor kinderen en ouders, maar ook voor leerkrachten, zegt bestuurder Marian Feenstra.

Lees ook: Een paar Oekraïense kinderen spelen oorlogje in de eerste pauze op hun Nederlandse basisschool

De school wil door het „volledig integreren” van kinderopvang en basisschool „inspanning en ontspanning” afwisselen „afgestemd op het bioritme van kinderen”. Dit betekent bijvoorbeeld dat de leerlingen in Weesp tussen tien en twaalf de cognitieve vakken krijgen en na de zelfgemaakte lunch een uurtje „chillen op hun eigen kussentje om de hersenen op te laden”. De leerkrachten kunnen lessen voorbereiden als collega’s met de kinderen koken, sporten of projectonderwijs geven.

Er is in Weesp veel animo voor dit concept, merkt Feenstra. De school had 102 handtekeningen nodig, maar haalde er in een mum van tijd 125 op. „En we hebben al 285 voor-inschrijvingen voor augustus volgend jaar.”

Eindtoets verplicht

Elke nieuwe basisschool krijgt straks acht jaar de tijd om een minimum aantal leerlingen binnen te halen en zich te bewijzen. De aspirant-scholen zijn vooraf stevig bevraagd door de Onderwijsinspectie, met name op de basisvaardigheden als burgerschap, rekenen en taal. Buiten spelen en chillen is leuk, maar het is wel de bedoeling dat leerlingen breuken snappen, teksten kunnen samenvatten en weten hoe democratie werkt.

Ook de centrale eindtoets, in groep acht, is verplicht voor elke basisschool. Dat wordt op de nieuwe school Buitenwijs in Zwolle de IEP-toets, niet Cito, vertelt Spin. „We willen niet dat kinderen steeds worden vergeleken met het landelijk gemiddelde. Het gaat alleen om hun éígen ontwikkeling.”

Natuurlijk, zegt zij, zijn taal en rekenen belangrijk. En vanaf groep 6 moeten ook op Buitenwijs de leerlingen voldoen aan landelijke ‘referentieniveaus’. Daarnaast krijgen ze dansles, schilderen en drama. En veel naar buiten.

Een school oprichten lukt niet zomaar. Marieke Hamburg, directeur van kindcentrum WillemsPoort in Tilburg, doorliep alle stappen, maar struikelde op de valreep op het aantal digitale handtekeningen. Jammer, want er is behoefte aan haar initiatief, denkt ze. Veel kinderen in de nieuwbouwwijk waar de school zou moeten komen, gaan nu buiten Tilburg naar school omdat er binnen de Brabantse gemeente geen plek is.

Haar initiatief, ‘regulier katholiek projectgestuurd onderwijs in een modern kindcentrum’, gestoeld op het onderwijsprincipe Reggio Emilia (ontwikkeld in de gelijknamige Italiaanse stad) waarbij het kind centraal staat, springt in een gat, zegt Hamburg. Het plan werd positief beoordeeld door de inspectie en ook de gemeente Tilburg was enthousiast. „Maar zie maar eens genoeg digitale ouderverklaringen te verzamelen in coronatijd en in een nieuwbouwwijk die niet af is.” Hamburg had 136 ouderverklaringen nodig, de teller bleef steken op 79. „Dus vissen we achter het net.”

Een nieuwe basisschool die in het Zuid-Hollandse Brielle moet komen is ontstaan uit onvrede over het huidige aanbod. Dat is nogal karig, vertelt Wouter Maagdenberg. Zijn twee dochters, van vijf en acht jaar, zitten er op school. „Alles is gericht op efficiency”, zegt Maagdenberg. „De roosters zijn kort: van 8.30 tot 14.00 uur. De leraren hebben te weinig tijd en aandacht voor de kinderen.”

Geen keuze in Brielle

En het ergste, zegt hij: er is geen keuze. Sinds een bestuurlijke fusie vallen alle dertig basisscholen in de regio onder één bestuur. „Er hangt boven elke deur wel een ander bordje – van montessori of wat dan ook – maar het aanbod is overal hetzelfde. Schraal.”

Vorig jaar begon hij met vijf andere ouders te schrijven aan het plan voor basisschool De Verwondering. Het werden veertig pagina’s – over vakinhoud, leerlingvolgsystemen, personeelsbeleid, tijdsindeling – en een begroting. Het bestuur heeft ruim honderd handtekeningen van ouders en het plan is door de inspectie goedgekeurd.

Wat biedt De Verwondering dat afwijkt van andere basisscholen? „Aandacht voor elk kind. We willen langere schooldagen met meer ruimte voor het kind en voor extra vakken, zoals aardrijkskunde, biologie, cultuur. Natuurlijk is de basis – taal en rekenen – belangrijk maar school is meer dan dat.”

De Verwondering is niet alleen bedoeld voor kinderen van ambitieuze ouders die zich al hebben gemeld, onderstreept Maagdenberg. „Juist ook kinderen die nooit met hun ouders een uitstapje maken bijvoorbeeld, willen we erbij hebben.”

Heikel punt: waar halen de nieuwe scholen leraren vandaan? Het lerarentekort is groot en zal de komende tijd alleen maar groeien. Veel nieuwkomers willen bovendien kleine klassen en hebben dus relatief meer leerkrachten nodig. Op de Weesper basisschool IKC Cadans zitten straks maximaal twintig leerlingen in een groep; in Zwolle ‘coachgroepen’ van achttien kinderen.

Bestuurder Marian Feenstra komt vooralsnog aan leraren, zegt ze. Die sturen al open sollicitaties. „Ons concept spreekt aan.”

Islamitische scholen
Negen nieuwe basisscholen met een islamitische identiteit


Dat klinkt door in de plannen, verzameld op de site van uitvoeringsinstantie DUO. Zo worden de toekomstige leerlingen van basisschool Al Amana in Veenendaal in Utrecht „uitgedaagd om na te denken over wat het betekent om moslim te zijn in Nederland”.

De drie nieuwe basisscholen van Ababil (in Vlaardingen, Schiedam en Maassluis) vormen straks „een mini-gemeenschap waar de kinderen de islamitische normen en waarden, ons mensbeeld en de uiting ervan ervaren, beleven en zich eigen kunnen maken”.

Verlengde openingstijden
Open van half acht ’s ochtends tot half zeven ‘s avonds


Kinderen kunnen er ontbijten, lunchen en zo nodig avondeten. In de zogeheten ‘integrale kindcentra’ – zeker tien van de 32 initiatieven afficheren zichzelf zo – zijn kinderopvang, buitenschoolse opvang en de ‘gewone’ basisschool nauw met elkaar vervlochten. Kinderen van 0 tot 12 zijn hier welkom en wisselen leren en ontspannen af. Ze maken hun huiswerk op school en ook sport en cultuur zijn onderdeel van de schooldag.

Leer- en leefscholen
Voor wie kinderen liever niet naar een traditionele school stuurt


Ook voor wie een traditionele schoolklas met leeftijdgenootjes niet de voorkeur geeft, valt er wat te kiezen. Een aantal nieuwe scholen gaat het helemaal anders doen. Omdat, zo schrijft bijvoorbeeld De Gelukstuin in het Brabantse Waalre, „een kind niet vroeg genoeg kan beginnen een gelukkig leven te leiden”.

De school laat, net als andere nieuwe scholen, de klassieke indeling in aparte vakken en jaarklassen los. Kinderen krijgen een „eigen leerpad met passende doelen”.

Op basisschool Leef, in Hoef en Haag bij Vianen, krijgen kinderen „levenslessen” van leercoaches. De school vindt het belangrijk „dat kinderen gelukkig zijn en weten hoe zij dit de rest van hun leven kunnen blijven”.