Analyse

Er is geen snelle oplossing voor de asielcrisis

Opvang asielzoekers De nieuwe maatregelen om asielzoekers op te vangen zullen niet veel opleveren, erkent het kabinet. Hoe Nederland ‘sluipend’ in een langdurige crisis is beland.

Alle asielzoekers moeten zich melden in het overvolle centrum Ter Apel. De overheid wil uitbreiden naar vier aanmeldcentra, maar dat schiet vooralsnog niet op.
Alle asielzoekers moeten zich melden in het overvolle centrum Ter Apel. De overheid wil uitbreiden naar vier aanmeldcentra, maar dat schiet vooralsnog niet op. Foto Kees van de Veen

Iedere week meldden zich weer honderden asielzoekers in Nederland. Iedere dag is er weer paniek omdat er te weinig bedden zijn. Hoe is de huidige asielcrisis ontstaan, en waarom is het probleem niet op korte termijn op te lossen?

Lees het artikel Dat asielzoekers buiten sliepen in Ter Apel is een dieptepunt - maar het hoeft niemand te verbazen

Een ‘stabiel landschap’

In stappen wil het kabinet toe naar een „stabiel landschap voor asielopvang” staat in een brief aan de Kamer van woensdag. Ten eerste moet er voor de zomer een wetsvoorstel liggen om gemeenten te kunnen dwingen asielzoekers op te vangen. Als gemeenten deze taak verwaarlozen, moeten provincies het overnemen en het Centraal Orgaan Asielzoekers (COA) blijft verantwoordelijk.

Hoe effectief dit wetsvoorstel wordt, en of het nog dit jaar door de Tweede en Eerste Kamer kan worden geloodst, is onzeker.

Andere nieuwe maatregelen zullen „geen grootschalige resultaten” opleveren, erkent het kabinet.

Een plan is dat het kabinet panden en grond van het Rijk of het COA gaat gebruiken om asielzoekers op te vangen. Normaal gebeurt dat pas als gemeenten daarmee akkoord zijn, maar dat hóeft niet. Alleen: het aantal geschikte panden van het Rijk en COA, met ook de juiste vergunningen, is zeer beperkt.

Een ander plan is dat het Rijk zélf vergunningen afgeeft voor een pand, in plaats van de gemeente. Maar als gemeenten of bewoners bezwaar maken en naar de rechter stappen, kan dit lang duren – en mogelijk wordt de vergunning afgewezen.

Tot slot kan het Rijk zelf lokale gebiedsplannen wijzigen om asielopvang te creëren, zoals gebeurt voor de aanleg van windmolenparken. Ook hier geldt: dit is een „intensief en langdurig traject met een doorlooptijd van zeker anderhalf jaar”, staat in de Kamerbrief.

‘Sluipend’ in de crisis

„Sluipend” is Nederland in deze opvangcrisis beland, zegt COA-directeur Milo Schoenmaker. Na de vluchtelingenstroom in 2015 met bijna 59.000 asielaanvragen, daalde het aantal aanvragen tot ruim 19.000 in 2020, volgens cijfers van de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND).

Sindsdien is het aantal asielzoekers vrij geleidelijk gestegen, tot bijna 43.000 in de laatste twaalf maanden. Dat is nog los van de nu al bijna 60.000 oorlogsvluchtelingen uit Oekraïne. Zij hoeven geen asiel aan te vragen, want ze vallen onder het staatsnoodrecht, maar hebben wel een bed nodig.

Het COA zag de drukte in de huidige 115 azc’s toenemen, terwijl de „het gevoel van urgentie” bij gemeenten om nieuwe opvanglocaties te openen ontbrak, volgens Schoenmaker. De EU had toch een deal met Turkije om vluchtelingen daar tegen te houden? En tijdens de coronapandemie daalde het aantal asielzoekers begin 2020 tijdelijk, wat minder druk gaf.

Dus wat gebeurde er?

„Als er minder vluchtelingen komen – zie de rijksbegroting in het verleden – zijn we er als de kippen bij om de budgetten voor IND en COA te verlagen”, zegt bestuurslid Theo Weterings namens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Stijgt het aantal weer, dan moet er geld bij voor de asielprocedures en de opvang. Weterings, tevens burgemeester van Tilburg: „En dan is ook het vraagstuk: zijn er voldoende gemeenten die op dat moment kunnen en willen meewerken aan de vestiging van een nieuw azc?”

Er zijn gemeenten die wel kleinschalige, tijdelijke opvang aanbieden. Maar dat is relatief duur voor het COA, zegt Schoenmaker, omdat voor iedere locatie bijvoorbeeld beveiliging en begeleiding nodig is. Het COA wil graag opvanglocaties voor 300 mensen of meer, maar inmiddels wordt ook naar kleinere locaties gekeken, liefst meerdere bij elkaar.

Het personeelsgebrek bij het COA en de IND is een ander probleem. De Inspectie Justitie en Veiligheid concludeerde deze maand nog dat de IND „extra mensen, middelen en tijd nodig heeft”. Het kabinet trekt al structureel 200 miljoen euro meer uit voor de IND en het COA, staat in het coalitieakkoord.

Menswaardig systeem

In 2020 hebben Rijk, provincies en gemeenten al een plan gemaakt om de opvang te hervormen: de ‘flexibiliseringsagenda’. Het doel is „een flexibel en effectief asielsysteem, dat menswaardig is voor de asielzoeker, dat kan rekenen op draagvlak in onze wijken, dorpen en steden.” Twee jaar later is hiervan nog niet veel terechtgekomen, erkent het kabinet in de Kamerbrief.

Het idee is uitbreiding naar vier aanmeldcentra in Nederland, verspreid over de vier windstreken, met kleinere ‘satellietlocaties’. Voor bijvoorbeeld statushouders met een verblijfsvergunning en ‘kansrijke’ asielzoekers moeten er regionale opvanglocaties komen, dichtbij hun toekomstige woonplaats.

Maar Ter Apel (2.000 plekken) is vooralsnog het enige aanmeldcentrum. Het azc met een kleinere ‘aanmeldstraat’ in het Brabantse Budel (1.500 plekken) gaat in 2024 dicht wegens overlast. Staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel, VVD) is wel in gesprek over een tweede aanmeldcentrum. Of dit er komt, en zo ja waar en wanneer, is nog onbekend.

Hoteleigenaren willen niet

Een manier om meer plek in azc’s te creëren, is het laten ‘doorstromen’ van de ruim 13.000 statushouders die er nu verblijven – en die eenderde van het aantal bedden bezet houden. Maar er zijn weinig huizen voor deze statushouders, want er is woningnood in Nederland.

Sinds eind vorig jaar mogen statushouders al tijdelijk in hotels of bijvoorbeeld vakantiehuisjes worden ondergebracht. Veel hotelbedden zijn alleen al gereserveerd voor Oekraïners, of hoteleigenaren willen ze er niet bij hebben. Sommige exploitanten zeggen ook eerst toestemming van de gemeente te willen, die formeel niet nodig is.

Minister Hugo de Jonge (Volkshuisvesting, CDA) wil de woningbouw versnellen – ook voor statushouders - staat in de Kamerbrief. Andere plannen zijn het maken van ‘flexwoningen’ voor allerlei aandachtsgroepen, of het ombouwen van (bedrijfs)gebouwen. Dit zouden regionale ‘tussenwoningen’ kunnen vormen voor groepen statushouders.

Het kabinet maakt nu afspraken met provincies om de woningbouw op te stuwen, ook hier wil het Rijk meer kunnen sturen. Maar ook dit gaat tijd kosten: de Wet versterken regie volkshuisvesting zal dit najaar pas af zijn voor consultatie, en moet dan nog door het parlement.

Intussen moet het kabinet in de asielcrisis alle overheden en instanties ook te vriend zien te houden. Dat „stabiele landschap” voor asielopvang is „alleen gezamenlijk” te bereiken, besluit de Kamerbrief.