Rusland gebruikt honger om macht uit te oefenen

Hongersnood Wereldleiders waarschuwen voor de hongersnood die miljoenen bedreigt. Ze zijn afhankelijk van tarwe uit Oekraïne. Rusland blokkeert de export.

In een door Russische tanks beschadigd graanpakhuis liggen maiszaadjes. Rusland bombardeert en beschadigt opzettelijk opslagplaatsen.
In een door Russische tanks beschadigd graanpakhuis liggen maiszaadjes. Rusland bombardeert en beschadigt opzettelijk opslagplaatsen. Foto John Moore

Rusland gebruikt honger om macht uit te oefenen. Het land steelt graan in Oekraïne. Opslagplaatsen worden opzettelijk gebombardeerd. Russische oorlogsschepen blokkeren de export van tarwe, gerst, mais en zonnebloemolie via Oekraïense havens aan de Zwarte Zee. De schaarste die hierdoor ontstaat, zorgt mondiaal voor exploderende tarweprijzen. De kwetsbaarste landen zijn de dupe.

Aldus Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, dinsdag op het World Economic Forum in Davos. Ze verwees naar de Holodomor, de door Stalin gecreëerde hongersnood in Oekraïne in 1932-1933, waarbij miljoenen doden vielen. Von der Leyen riep op tot actie, niet alleen van de EU. „Mondiale samenwerking is het tegengif voor de chantage door Rusland.”

De catastrofale gevolgen van de oorlog voor de wereldwijde voedselvoorziening worden voelbaar. Het is een aangekondigde ramp. Al voorafgaand aan de invasie was duidelijk dat een oorlog in de ‘broodmand van Europa’ de mondiale distributie van tarwe zou gaan raken. De meeste aandacht – in Europa – ging tot nu toe echter naar energie: hoe wordt de EU minder afhankelijk van Russisch gas en hoe bereikt het overeenstemming over een olie-embargo?

De stijgende energieprijzen raakten Europa lange tijd meer dan de stijgende voedselprijzen. Elders is de stijgende voedselprijs veel sneller een groot probleem geworden. In Libanon zijn de broodprijzen met 70 procent gestegen. In Egypte, ’s werelds grootste tarwe-importeur, zijn bijna 70 miljoen mensen afhankelijk van brood via een overheidsprogramma.

Voedselonzekerheid voor miljoenen

Sinds kort waarschuwen wereldleiders met meer urgentie voor de hongersnood die miljoenen mensen bedreigt. Hun boodschap: Rusland gebruikt voedsel als wapen. António Guterres, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, sprak op 18 mei over een verdubbeling van het aantal mensen met ‘ernstige voedselonzekerheid’ in de laatste twee jaar: van 135 naar 276 miljoen. Guterres: „De Russische invasie in Oekraïne vergroot en versnelt alle andere factoren: klimaatverandering, pandemie en ongelijkheid.”

Antony Blinken, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, wees een dag later in de Veiligheidsraad op de 20 miljoen ton tarwe die in Oekraïense voorraadschuren ligt te verkommeren omdat het niet kan worden geëxporteerd. Normaal exporteert Oekraïne 5 miljoen ton tarwe per maand, nu is dat tussen de 200.000 en 1 miljoen ton. Rusland en Oekraïne zorgen samen voor 30 procent van de mondiale tarwe-export.

De helft van de tarwe die het Wereldvoedselprogramma van de VN inkoopt komt uit Oekraïne. Directeur David Beasley zei maandag in Davos dat 49 miljoen mensen in 43 landen door honger worden bedreigd. Landen in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en Zuid-Azië. Hij voorspelde dat miljoenen zullen migreren: „1 procent toename in honger betekent 2 procent toename in migratie”.

Haven van Odessa

Von der Leyen noemde dinsdag drie manieren waarmee de EU een ramp wil voorkomen. Extra verbindingen (‘solidarity lanes’) tussen Oekraïne en EU-havens moet het voedsel naar de kwetsbaarste landen brengen. Europa – waar geen tekort dreigt – gaat de eigen productie opvoeren. En de EU gaat Afrika steunen met technologie voor landbouw in een warmer klimaat, om minder afhankelijk te worden van voedselimport.

Op korte termijn is een andere oplossing mogelijk. Cruciaal voor de Oekraïense tarwe-export is de haven van Odessa. Landroutes zijn nauwelijks een alternatief voor de zeeroute via de Zwarte Zee en de Bosporus. Transport over weg of spoor naar de havens van Roemenië, Polen of Litouwen kost weken en kan alleen in kleine volumes. Opheffing van de Russische blokkade van de haven van Odessa lost veel op.

Dat gebeurt alleen als de westerse sancties worden verlicht, zegt het Kremlin. Rusland verdient ondertussen goed aan de zelf veroorzaakte crisis, meldde Bloomberg dinsdag. De belangrijkste concurrent is uitgeschakeld, de prijzen blijven stijgen. Alleen al aan tarwe-exportbelasting haalde Rusland dit seizoen 2 miljard dollar binnen. Bovendien kan Poetin van landen politieke steun eisen in ruil voor tarwe.

Litouwen wil Oekraïense schepen op de Zwarte Zee beschermen met een gewapende escorte. Dat moet geen NAVO-operatie zijn, maar een bundeling van vrijwillige landen, een coalition of the willing. Gabrielius Landsbergis, de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken, stelde zo’n ‘humanitaire missie’ maandag voor aan zijn Britse collega Liz Truss. Het Verenigd Koninkrijk wil meedoen, zei Truss, maar alleen als de mijnen in de haven van Odessa worden opgeruimd en Oekraïne over wapens beschikt die de haven kunnen beschermen.

Welke boeken, docu’s en podcasts over de oorlog in Oekraïne zijn de moeite waard?NRC geeft tips Boeren in Oekraïne pagina 4-5Russisch leger faalt pagina 15