Collegeformatie veel trager dan in 2018 en 2014

Gemeentebestuur In 118 van de 333 gemeenten is twee maanden na verkiezingen een nieuw gemeentebestuur. Dat is veel minder dan vier jaar geleden.

Aankomende raadsleden in de Raadszaal van Rotterdam. Er is nog geen stadsbestuur.
Aankomende raadsleden in de Raadszaal van Rotterdam. Er is nog geen stadsbestuur. Foto Jeroen Jumelet/ANP

De college-onderhandelingen in gemeenten verlopen aanzienlijk trager dan na eerdere raadsverkiezingen. Vorige week, negen weken na de raadsverkiezingen van 16 maart, had ongeveer een op de drie gemeenten een nieuw bestuur. In 2018 was op datzelfde moment ruim 75 procent van de gemeenten al klaar met formeren, in 2014 bijna 90 procent.

Dat blijkt uit onderzoek van NRC in samenwerking met de Vereniging van Griffiers. Een voor de hand liggende verklaring is de decentralisatie (het aantal taken dat gemeenten erbij kreeg van het Rijk) in combinatie met financiële tekorten.

„Het is lastiger een akkoord te sluiten. Je kunt nog zoveel ambities hebben als beoogd coalitiepartij, uiteindelijk moet je concrete afspraken maken”, zegt Simon Otjes, onderzoeker bij het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen van de RU Groningen. Hij deed onderzoek naar de formaties van 2018 en 2014.

De grootte van de gemeente is ook van invloed bij de collegevorming: hoe meer inwoners, hoe ingewikkelder de taken van een bestuur en hoe langer de formatie duurt. Van de kleinere gemeenten, met minder dan 50.000 inwoners, heeft al zo’n 40 procent een akkoord bereikt. In de vier grootste gemeenten – Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht – is nog geen nieuw stadsbestuur. In Amsterdam wordt woensdagochtend een akkoord tussen PvdA, GroenLinks en D66 gepresenteerd.

Lees ook de reportage: In Wassenaar denken de inwoners mee over het collegeakkoord

Versplintering en de opkomst van niet-traditionele bestuurspartijen kunnen volgens Otjes lastig verklaren waarom formaties nu langer duren. Die trends bestonden vier en acht jaar geleden ook al. Uit onderzoek van NRC bleek vier jaar geleden dat er vaak een specifiek lokale kwestie is waardoor onderhandelingen traag verlopen.

Eerst een informateur

Vaker dan in 2018 kozen gemeenteraden er dit jaar voor eerst een informateur of verkenner in te zetten om te kijken welke partijen met elkaar willen onderhandelen, ook als de uitslag leek op die van toen. Vier jaar geleden begonnen partijen zónder informatieronde meteen de onderhandelingen. In bijvoorbeeld Den Haag is de derde informatieronde net afgerond en moeten echte onderhandelingen nog beginnen.

Lees ook: De gemeentelijke informateur is een soort biechtvader

Die onderhandelingen duren langer als een gemeenteraad meer partijen telt. Gemeenten met tussen de vijf en de acht partijen in de gemeenteraad hebben in gemiddeld de helft van de gevallen al een nieuw bestuur, blijkt uit de telling. Gemeenteraden met meer dan veertien partijen op 35 of meer zetels zijn nog niet klaar met formeren.

Leefbaar Zeewolde

Opvallend is dat in gemeenten waar één partij de meerderheid behaalde, ook niet overal een akkoord bereikt is. Zo onderhandelt Leefbaar Zeewolde (10 van de 19 zetels) nog met de ChristenUnie (4 zetels). Beide partijen hadden zich expliciet uitgesproken tegen de komst van een datacenter van Meta, het moederbedrijf Facebook. En hoewel onderhandelen niet nodig is, wilde Leefbaar Zeewolde niet alleen besturen.

Een deadline voor de collegevorming is er niet, maar de meeste gemeenten willen voor het zomerreces begin juli een nieuw bestuur benoemd hebben. Na de eerste week van mei is het aantal afgeronde formaties aan het stijgen.

In veel gemeenten zijn de onderhandelingen bijna klaar. Zo wordt in Den Bosch (155.000 inwoners) – met zestien partijen waarvan zeven eenmansfracties een van de meest versplinterde raden van het land – deze week een collegeakkoord gepresenteerd door de zittende partijen D66, VVD, GroenLinks, Rosmalens Belang, CDA en nieuwkomer PvdA. De onderhandelingen zijn daar geleid door voormalig D66-leider Alexander Pechtold.

Ook in bijvoorbeeld de gemeente Oude IJsselstreek (40.000 inwoners) in Gelderland is de beoogde coalitie van PvdA, Lokaal Belang en CDA er onderling wel uit, zegt PvdA-fractievoorzitter Willie Oort. Het coalitieakkoord wordt woensdag gepresenteerd. De wethouders moeten begin juni benoemd zijn.

Een nieuw gemeentebestuur is belangrijk, maar de onderhandelingen moeten vooral ook zorgvuldig gebeuren, klinkt het elders. „De gemeente is niet verlaat of vertraagd”, zegt bijvoorbeeld een woordvoerder van de Friese gemeente Opsterland (30.000 inwoners). Daar voeren Opsterlands Belang, de Fryske Nasjonale Partij (FNP), PvdA en ChristenUnie onderhandelingen. „Partijen nemen gewoon hun tijd om tot een akkoord te komen.”