De Antwerpse diamanthandel droogt op: ‘Er is geen vliegtuig dat Russische stenen brengt’

Diamantwijk Antwerpen In Antwerpen stokt de aanvoer van diamanten uit Rusland. En wat nog wel komt, wordt door sommige klanten afgewezen. „Het kan niet anders dan dat de oorlog in Oekraïne hier tot faillisementen gaat leiden.”

De Antwerpse Diamantwijk.
De Antwerpse Diamantwijk. Foto Wouter Van Vooren

Om binnen te komen in de donkere, met glimmende plavuizen beklede juwelierszaak van Johan Van Camp aan de Rijfstraat in Antwerpen, hartje Diamantwijk, moeten klanten door twee deuren voordat ze aan de toonbank staan. De jaren dat er dagelijks roofovervallen plaatsvonden, zijn na de invoering van de speciale politie-eenheid Goudi voorbij, maar toch, de diamantenbusiness blijft een riskante en vooral zeer kostbare aangelegenheid.

Vóór de Russische invasie in Oekraïne werd er dagelijks voor ruim 130 miljoen euro aan diamanten door een naburig pand gesluisd. Sindsdien is de handel in diamanten aan het opdrogen. De invoer wordt moeilijker en aan de vraagkant ontstaan steeds meer problemen. En die zijn voelbaar in de Diamantwijk, waar mannen met een Indiaas uiterlijk en koffertjes in hun handen over straat benen terwijl ze telefonisch proberen hun aangekochte stenen te slijten.

Johan Van Camp vertelt aan zijn kassa dat de laatste tijd steeds meer klanten vragen waar de edelstenen in zijn sieraden vandaan komen. Toch niet uit Rusland?

Het antwoord moet hij meestal schuldig blijven, hoewel hij weet dat een substantieel deel van zijn handel wordt gewonnen in Siberische mijnen.

Rusland is de grootste leverancier van ruwe diamanten; wereldwijd komt 30 procent van de verhandelde ruwe diamanten uit Rusland. Een derde daarvan gaat naar Antwerpen, via de Indiase havenstad Surat. Daar wordt 90 procent van alle ruwe diamanten uit heel de wereld geslepen of gepolijst. Vanaf dat moment is de steen een Indiaas product; een herkomstcertificaat wordt bijna nooit afgegeven, waar de steen oorspronkelijk ook vandaan komt.

Dat legt Van Camp ook uit aan zijn klanten. En dan gaan sommigen vervolgens naar een zaak die uitsluitend werkt met edelstenen uit Canada of Botswana. Over de reden zijn ze duidelijk: men wil geen conflictdiamanten dragen.

De Antwerpse Diamantwijk.
Foto Wouter Van Vooren
De Antwerpse Diamantwijk.
Foto Wouter Van Vooren
Klanten willen van Antwerpse diamantairs steeds vaker weten of een steen uit Rusland komt.
Foto’s Wouter Van Vooren

Verband tussen diamanten en invasie

Dat Russische edelstenen dat kunnen zijn, blijkt onder meer uit een recent rapport van het IPIS (International Peace Information Service), een Belgisch onderzoeksbureau dat adviezen uitbrengt over mensenrechten in conflictgebieden. Volgens het IPIS is er een duidelijke link tussen de Russische diamanthandel en de invasie van Oekraïne.

Het Russische Alrosa, een conglomeraat van diamantbedrijven en een van de grootste spelers ter wereld, is voor een derde in handen van de Russische staat en nog eens een derde is eigendom van de autonome regio Jakoetië, in Siberië, waar de mijnen liggen. Al in 1997 investeerde Alrosa in een onderzeeër van de Russische marine met als doel het schip „gevechtsklaar” te houden, staat in een van de nieuwsbrieven van het bedrijf. Als dank werd de onderzeeër in 2004 ‘de Alrosa’ gedoopt. Op datzelfde schip zouden tien jaar later met steun van Alrosa soldaten zijn opgeleid voor de Russische annexatie van de Krim.

De Belgische krant Het Laatste Nieuws zocht uit dat Alrosa sinds 2008 samenwerkt met Rosatom, het Russische atoomagentschap. In een reactie zegt het bedrijf dat het niets te maken heeft met het delven van uranium, noch met het produceren van kernwapens. De samenwerking zou het delen van kennis over veiligheid in een mijn behelzen.

Eind februari, een dag na de Russische inval in Oekraïne, zetten de VS de ceo van Alrosa, Sergej Ivanov, op een sanctielijst wegens diens banden met de Russische president Vladimir Poetin. Ivanov behoort tot Poetins loyaalste groep vertrouwelingen. Zijn tegoeden in de VS werden bevroren en dat belette hem om in de VS of met Amerikanen zaken te doen.

Twee weken later besloten de VS ook tot een algeheel importverbod op ruwe diamant uit Rusland. Volgens experts was de impact van die sancties miniem: de VS zijn vooral een consumentenmarkt voor diamanten, en van die bewerkte diamanten is de herkomst als gezegd zelden traceerbaar. Met andere woorden: Russische stenen bleven hun weg wel vinden.

Uit angst voor reputatieschade besloten internationale juweliers als Tiffany & Co, het Zwitserse horlogemerk Chopard en de grootste, wereldwijde handelaar in juwelen Pandora daarna om de samenwerking met Alrosa te ‘pauzeren’.

Maar in Antwerpen, vanwege de strategische ligging al sinds de vijftiende eeuw ’s werelds belangrijkste marktplaats voor edelstenen, wilde men niets weten van een importstop van Russische diamanten. Ook niet nadat de Oekraïense president Zelensky eind maart tegen de Belgische regering had gezegd dat „vrede veel meer waard is dan diamanten”, en het land confronteerde met een exportproduct waar een oorlog mede mee wordt gefinancierd.

Premier Alexander De Croo verwijst steeds naar de redenering van de Europese Commissie dat sancties alleen moeten worden genomen als die in Rusland meer pijn doen dan in Europa. „Mochten we stoppen met diamanten te importeren, dan verhuist die handel in één dag naar Dubai”, zei hij. „De impact op Rusland is in dat geval nul, die op Europa heel groot.” Hij heeft daarbij wel gezegd dat België zich niet zal verzetten mocht de Europese Commissie anders beslissen.

In een bestuurskamer op de negende verdieping van een kantoor in de Antwerpse Diamantwijk gebruikt Tom Neys woorden van gelijke strekking. Hij is hoofd communicatie van de Antwerp World Diamond Centre (AWDC), dat de belangen behartigt van de diamantairs in België. „Bij een verbod op Russische stenen zouden we alleen maar in ons eigen vlees snijden”, zegt hij. „Het zou in één klap tienduizend banen kosten. En de Russen raak je er niet mee. Die vliegen hun stenen gewoon door naar Dubai. Je laat 1,8 miljard dollar vloeien naar een land waar de Syrische president Assad onlangs met open armen werd ontvangen. Wie zegt dat een importban een ethisch juistere beslissing is, verkoopt onzin.”

Film Blood Diamond

De Belgische diamantsector was de afgelopen jaren weer wat opgekrabbeld nadat de succesvolle Hollywoodfilm Blood Diamond in 2006 de nodige schade had aangericht. Die film, met Leonardo di Caprio in de hoofdrol, speelt in Sierra Leone, waar edelstenen worden verkocht ten bate van moordlustige rebellengroepen. Diamantairs, toch al onderdeel van een gesloten netwerk van voorheen voornamelijk Joodse maar nu Indiase families, trokken zich nog verder terug in geblindeerde kantoorpandjes in de Diamantwijk, met vaak alleen een bureau en een lamp om diamanten te kunnen taxeren.

De Antwerpse Hoveniersstraat ligt in het hart van de Diamantwijk. Foto Wouter Van Vooren

Mede door de film zag de diamantsector in Antwerpen in dat regulering nodig was om het consumentenvertrouwen terug te winnen. Er kwamen keurmerken die witwassen en fraude moeilijker maakten. Veel bedrijven verhuisden naar Dubai, omdat het daar aan toezicht ontbreekt. Wat in Antwerpen bleef, waren bedrijven die zich lieten voorstaan op hun transparantie en ethiek. Ze zeiden uitsluitend te werken met edelstenen die gecertificeerd waren door het Kimberley Process, een door de Verenigde Naties geïnitieerd orgaan dat naleving van een handelsverbod op conflictdiamanten controleert.

Maar de laatste tijd groeit de kritiek op het Kimberley Process omdat de diamanten van Alrosa nog altijd zijn keurmerk dragen. Dat komt doordat het orgaan alleen beslist bij consensus. En aangezien Rusland er deel van uit maakt, ziet het er niet naar uit dat de Russische diamant snel als foute handelswaar zal worden aangemerkt.

NRC vroeg aan de voorzitter van het Kimberley Process, de Zimbabwaan Jacob Thamage, of het van plan is bij de komende vergadering in juni over conflictdiamanten uit Rusland te praten. Daarop kwam geen antwoord.

„Bloeddiamanten zijn al meer dan zestien jaar de wereld uit geholpen”, zegt Tom Neys namens het AWDC. „Wat nu in Rusland gebeurt, is iets anders dan destijds in Afrika. Als je Russische diamanten nu gaat verbieden, kun je ook wel stoppen met mobiele telefoons. Voor de grondstoffen in batterijen en schermen handelen we ook met foute regimes. Noem jij je mobiele telefoon een blood phone?”

Hans Merket, die namens het IPIS en de universiteit van Gent onderzoek doet naar conflicten op plekken waar natuurlijke rijkdommen in de grond zitten, denkt dat men in Antwerpen, en daarmee in de Europese Commissie, „tot nu toe hoopte dat dit conflict een storm is die wel overwaait. Maar de oorlog in Oekraïne waait niet over. Je voelt dat de Russische diamant voor langere tijd een negatieve connotatie zal hebben. Ik hoop dat Antwerpen dat ook ziet. En de noodzaak voelt om actie te ondernemen.”

De mondiale diamantwereld zou volgens Merket moeten samenwerken om Russische diamanten uit te bannen. „Met de VS heb je de grootste consumentenmarkt ter wereld die Rusland de rug toekeert. Als Antwerpen meedoet, bemoeilijk je ook dat deel. Samen moet je de druk op India en Dubai opvoeren. Alleen dan kan je impact hebben. België profileert zich altijd als leider voor ethische diamanten in de wereld. Dan denk ik dat het nu ook aan de Belgen is om pro-actief een coördinatie op te zetten.”

De kans dat het tot internationale samenwerking komt, is echter klein. De World Diamond Council (WDC), de organisatie die de sector vertegenwoordigt bij het Kimberley Process, is niet van plan op te roepen tot een boycot van Russische diamant, zegt de Nederlandse president Edward Asscher. „Dan zou je het risico lopen om door Rusland van kartelvorming te worden beschuldigd. Het zou betekenen dat wij aansprakelijk kunnen worden gesteld voor geleden schade door Alrosa. Bovendien zal een land als India, ook lid van de WDC, nooit akkoord gaan.”

In de Belgische regering wordt het diamantdossier bij herhaling besproken. De federale regeringspartijen Vooruit en Groen proberen al weken de ceo van Alrosa op de Europese sanctielijst te krijgen, maar ook in het zesde EU-pakket bleven diamanten buiten schot.

De dreiging van een Europese ban heeft overigens al gevolgen. Handelaren zijn niet meer zeker van hun bestelde stenen. De aanvoer van Russische diamanten in Antwerpen droogt op sinds het Russische vliegtuigen verboden werd in de EU te landen. Het kan maanden duren voor elders in de wereld, vooral in Afrika, een nieuw contract wordt afgesloten. En ook daar zijn veel mijnen de laatste jaren in handen gekomen van Alrosa.

Zo neemt de onzekerheid in de Antwerpse diamantwijk toe. Buiten het kantoor van een juwelier aan de Hoveniersstraat staan twee Indiase mannen in kostuum luid met elkaar te praten over kleur en helderheid van stenen. Er gaat 750 euro van de ene naar de andere binnenzak. „Wat kan ik nog meer van je krijgen?”, klinkt het. De man op rechts fronst. „Mijn voorraden raken leeg. Vanwege jeweetwel…”

De mannen bereiden zich voor op het ergste, zegt een van de twee na de transactie. Hij wil niet met zijn naam in de krant omdat dat zijn onderhandelingspositie zou verslechteren. „Het kan niet anders dan dat de oorlog in Oekraïne hier tot faillissementen gaat leiden. Er is geen vliegtuig dat Russische stenen brengt, en niemand die ze wil verzekeren.” De sector hapt naar adem.

Vanwege de grote onzekerheid heeft de Indiase diamantair Akash Jain, een van de kleinere handelaren in Antwerpen, onlangs besloten alle handel in Russische diamanten te stoppen. Hoe sterk zijn International Gem Organisation van ‘Russisch’ afhankelijk was, wil hij niet zeggen, dat is bedrijfsgevoelige informatie. Maar hij is flexibiler dan de grotere bedrijven die vastzitten aan meerjarige contracten met Alrosa.

Jain zegt dat hij niet alleen uit economische motieven stopte, maar ook uit „medemenselijkheid”. Een oorlog mede financieren krijgt hij niet aan zichzelf verkocht. „Russische diamanten zijn bloeddiamanten geworden”, zegt hij onomwonden. Daar wil hij niets meer mee te maken hebben.