Foto Annabel Oosteweeghel

Interview

Eli Content: ‘Wat ik verwacht na de dood? Niets. Niks. Niks’

Wat maakt het leven de moeite waard? Kunstenaar Eli Content overleed vorige week donderdag. Hij en zijn vrouw, Karina Schaapman, praatten een paar weken geleden openhartig over dit naderende einde. „Sterker dan de dood is de liefde.”

In hun kleine appartement midden in Amsterdam hebben Eli Content (78) en Karina Schaapman (61) de afgelopen achttien jaar aan een betoverend universum gebouwd. Alles gebeurt in één ruimte: werken, slapen, eten, leven. De muren hangen vol met Eli’s kartonnen figuren, die tegelijk iets engelachtigs en iets duivels hebben. Het scheppingsverhaal en het jodendom zijn altijd een belangrijke inspiratiebronnen geweest voor beeldend kunstenaar Eli Content, die in het begin van zijn carrière veel sombere en abstracte schilderijen maakte, en later kleurrijker en figuratiever ging werken.

In een hoek die wordt afgescheiden met een uitpuilende kast, bungelen marionetten aan hun touwen, een project van Karina. Op hun binnenplaats van postzegelformaat staat een huisje met een tafel, een loofhut die Karina zelf heeft gebouwd en waar veel feestelijke avonden zijn geweest. En waar Eli opgebaard zal worden als het zover is.

Eli Content en Karina Schaapman Foto Annabel Oosteweeghel

We spreken elkaar op Bevrijdingsdag, als Eli en Karina weten dat zijn leven nog hooguit een paar weken zal duren. Op 19 mei is hij overleden.

Tijdens het gesprek ligt Eli in hun tweepersoonsbed. Twee poezen hebben zich tegen hem aan gevleid. Zijn vrouw Karina, beeldhouwer en auteur, zit aan het voeteinde. Soms overstemmen stadsgeluiden, sirenes, het gezoem van de apparaten die Eli in leven houden. Eli zegt niet veel, en als hij praat fluistert hij. Zijn keelweefsel is afgestorven door de bestraling die hij kreeg tegen de stembandkanker waar hij twintig jaar geleden mee werd gediagnostiseerd.

Naast het bed staat een enorm bouwwerk waarin tientallen muizenpoppetjes hun dagelijkse dingen doen in meer dan honderd kamers, gangen, winkels en andere ruimtes. Het is een decorstuk voor Karina’s succesvolle kinderboekenreeks Het Muizenhuis.

Drie jaar geleden, op 4 mei, zakte Eli na het bijwonen van een dodenherdenking in elkaar. Hij had hoge koorts en was verward; een longontsteking. Omdat het herstel moeizaam verliep werden er onderzoeken gedaan, daaruit bleek dat zijn keelweefsel afsterft. „Herdenkingstijd maakt altijd veel indruk op Eli”, zegt Karina. „Voor hem is het Jodendom altijd een heel belangrijk onderwerp geweest. Veel van zijn werk gaat erover. Toen hij net ziek werd was zijn grote zorg dat hij niet meer elke zaterdag naar de synagoge kon. Daar noemde hij tijdens de dienst de namen van zijn ouders en andere overleden mensen. Toen hij die namen niet meer kon noemen, verloor hij voor zijn gevoel iets.”

Eli: „Je wordt opgeroepen en dan kom je naar voren en pak je dat zwarte boek vast. Laat je dat boek even aan haar zien Kaatje?”

Eli Content is ziek, maar kijkt helder uit zijn ogen, en wat hij zegt is coherent. Ik leg mijn telefoon naast hem zodat het geluid van het gesprek beter wordt opgenomen. „Wat wil je dat ik zeg? Ik heb niet veel stem.”

Scheppingsdrang houdt niet op als je ziek bent

Waarom wilden jullie in Eli’s laatste weken een journalist ontvangen?

„Het creëren gaat door”, zegt Karina. „Er komt een nieuw boek en een tentoonstelling aan over de werken die Eli maakte ondanks zijn ziekte, en dat is een soort hommage geworden. Dit einde wens je niemand toe, maar scheppingsdrang houdt niet op als je ziek bent, en de wijze waarop hij dingen maakt is een feestje. Kijk om je heen naar wat hier hangt. Snap je? Hij is niet afgeschreven. Tijdens corona werden kwetsbaren als nummer weggezet. Alsof je er niet meer toe doet als oudere. Terwijl ouderen zoveel inzicht, geestdrift en levenslust hebben. Dat hij in een karretje zit betekent niet dat zijn hersens niet meer werken. Het boek is er ook voor mensen die denken: als ik dat niet meer kan, geef me dan maar een spuitje hoor. Nou, zo makkelijk gaat het helemaal niet.”

Dat boek, Lust for life + More verschijnt op 15 juni, vanaf 24 juni zullen onder dezelfde naam schilderijen worden tentoongesteld van voordat hij ziek werd en de kartonnen figuren die hij in zijn laatste levensfase heeft gemaakt in Stedelijk Museum Kampen.

Lees ook dit interview met Karina Schaapman: ‘Ik heb mijn moeder zien knakken’

Sinds Eli ziek is, zorgt Karina voor hem. Het ziekenhuis leerde haar alle noodzakelijke handelingen, zoals wondverzorging en het toedienen van medicatie en voeding via een sonde. „Iedere drie uur gaat bij ons de wekker, dan moet er iets gebeuren. Mensen zeggen vaak tegen me dat ik op mezelf moet passen. En dat snap ik wel. Ik ben soms hartstikke moe. Vorige week hadden we een hele slechte week en slechte nachten. Maar het is net als wanneer je een baby hebt, die laat je ook niet in zijn volle luier zitten, die help je.”

Het opmerkelijkste vind ik dat je aan alles went, zegt Karina. „Eerst denk je: hij kan nog lopen achter een rolstoel, fijn. Daarna konden we alleen nog naar buiten als hij in de rolstoel zat. Eerst kon hij nog in het halletje in de zon zitten. Nu is het voor ons al heel fijn als hij zelf naar de wc kan lopen. Op sommige dagen lukt het niet en moet hij het op een po doen zo dicht mogelijk bij het bed. Vroeger zei hij dat hij niet meer wilde leven als hij niets zou kunnen proeven, nu kan hij al twee jaar niet meer eten en drinken.”

Toch dringt zich in Eli’s laatste weken ook steeds vaker het besef op dat sommige dingen nooit meer zullen gaan wennen. „Hij wordt vaak overspoeld door een heel groot, diep verdriet. Dat past helemaal niet bij hem. Hij is altijd opgewekt en vrolijk, praatjes en grapjes maken.”

Foto Annabel Oosteweeghel
Foto Annabel Oosteweeghel
Foto Annabel Oosteweeghel
Foto’s Annabel Oosteweeghel

Waar komt dat verdriet vandaan?

Eli: „Ik weet niet zo goed wat het is.”

Karina: „Eerst probeerde ik te achterhalen waar hij verdrietig door werd, maar hij kon het zelf niet duiden. Het is denk ik vooral uitputting. Hij is zo moe dat hij gewoon niet meer kan.”

Een dag voor het gesprek heeft Eli de huisarts op bezoek gehad om te praten over euthanasie. Daar is hij nog maar pas serieus over gaan nadenken. Karina: „In het Jodendom is het niet normaal om zelf de stekker eruit te trekken. Daarbij heeft hij een soort oerdrift: ze hebben mijn hele familie uitgemoord maar mij krijgen ze er niet onder. Hij zei laatst dat het voelt alsof hij een knieval voor de nazi’s doet als hij zelf kiest voor het einde.”

Je hebt dus hard tegen de dood gevochten, Eli. Ben je bang voor de dood?

„Nee, ik heb er geen angst voor.”

Wat verwacht je na de dood?

„Niets. Niks. Niks. Niks.”

Wat heeft de ziekte de afgelopen twee jaar met jullie relatie gedaan?

„We waren al walgelijk klef”, zegt Karina, waarna ze hard lacht. „We waren altijd al heel veel samen. Dat ik hem verzorg voelt natuurlijk. We hebben nooit ruzie, dat vonden mensen wel eens ongezond.”

Eli trekt zijn wenkbrauw op. „Ik zou niet weten waarom.”

Karina: „Onze relatie gaat gewoon vanzelf.”

Karina: „We gingen totdat Eli ziek werd iedere ochtend samen naar de markt op het Waterlooplein. En dan snuffelden we tussen de spullen. En hij kookte altijd voor mij. Eerder was ik altijd degene die voor mijn gezin kookte – toen ik Eli achttien jaar geleden leerde kennen woonde ik nog samen met mijn ex-man en onze vier kinderen. Eli schreef me iedere dag een liefdesbrief, en hij maakte iedere dag een taart voor me.” Harde lach. „Ik was al snel twintig kilo zwaarder.”

Iedere dag een liefdesbrief, elke dag een taart

Doordat Eli kwetsbaar werd, hebben jullie tijdens de pandemie haast niemand gezien.

Karina: „Soms gingen we ’s nachts, als er niemand op straat was, een ommetje maken. We hebben het geluk dat we creëren, en daar iedere dag mee bezig zijn. We hebben er wel last van dat we de kinderen en kleinkinderen niet konden zien.”

Wat hebben jullie tijdens de jaren waarin Eli erg ziek was over elkaar geleerd?

„Ik ontdekte aan hem dat hij ondanks wat hij doormaakte niet klaagde. Dat maakt hem voor mij een heel makkelijke patiënt. Je weet niet hoe iemand in zo’n periode wordt.”

Eli doet zijn ogen dicht. „Hij hoort je nog wel hoor”, zegt Karina. „Dit kost hem heel veel energie.”

Hij heeft het leven met een ziekte zolang volgehouden vanwege zijn „levenslust, speelse geest en scheppingsdrang”, zegt Karina. „Hij kwam een keer thuis uit het ziekenhuis en hij kon nog niet eens zitten, en toen vroeg hij om een schaar. Zijn grote schilderijen kon hij niet meer maken, maar wel figuren van papier. Zijn drang om te maken was overheersend.”

Eli staat onder begeleiding van Karina op en schuifelt naar de wc.

Lees ook: De oorsprong van de wereld is de inspiratie van Eli Content

Ze voelen een zeldzaam soort onvoorwaardelijke liefde voor elkaar, en die heeft ook te maken met hun achtergrond als opgekrabbelde „niet-deugers”, denkt Karina. „We hebben beiden veel last gehad van de vijandige buitenwereld waarin we opgroeiden. Eli door zijn Joods zijn, en ik als kind van een alleenstaande Indische moeder – toen een taboe. We hebben beiden ervaren wat discriminatie met je doet. We zijn beiden creatief maar autodidact.”

Sinds een paar weken lukt het maken bij Eli helemaal niet meer. Op zijn aanwijzingen heeft Karina nog wel zijn kartonnen kist beplakt met sterren van karton die Eli eerder al maakte, en heeft ze haar handen uit karton geknipt en die op de deksel geplakt.

Wat maakt het leven nu nog de moeite waard?

Karina: „Dat je elkaar even een kusje kunt geven, dat je elkaar nog even kunt koesteren. Nog even kunt zeggen: ons kleinkind heeft vandaag zijn eerste stapjes gezegd. Blijkbaar is dat voor ons de moeite waard. Heel cliché, de kleine dingen. Even die zon voelen op je botten.”

Eli, weer terug: „Meer is het niet.”

Karina: „Even iemand zien die je liefhebt.”

Eli: „Vrienden aan wie je heel erg gehecht bent.”

Eli ademt zwaar. Ik stel voor om zo te vertrekken.

„Hij is naar de wc gegaan en dat kost hem bijna alles”, zegt Karina. „Hij valt zo in slaap. Als je nog iets van hem wil weten moet je het nu vragen.”

Dat je elkaar even een kusje kunt geven, nog kunt koesteren

Eli, waar had je in het leven minder tijd aan willen besteden?

„Ik moet wel zeggen dat ik deze situatie prettiger vind dan meteen dood en weg”, zegt Karina. „Er kunnen nog eindjes aan elkaar geknoopt worden.” Eli heeft in een ver verleden een doodgeboren kind gekregen, waar hij veel verdriet over had, vertelt ze. „De la gaat open, je ziet je kindje liggen en de la gaat weer dicht. Vervolgens, dit was in zijn eerste huwelijk, wordt er nooit meer over gesproken. Zo ging dat in de jaren zestig. Eli’s ex-vrouw, die wist dat het slecht met hem ging, mailde mij om te zeggen dat ze nu zonder wrok op die tijd terugkijkt maar dat het verlies hun wel hun huwelijk heeft gekost. Ik kon haar toen vertellen dat hij er heel veel over heeft gesproken. Nu hebben ze het een plekje kunnen geven. Eva, heette het kindje.”

Eli is nog wakker, en zegt: „Hawwāāah.”

Karina: „Dat is haar Hebreeuwse naam.”

„Ik zie het kind terug in zijn werk”, ze wijst op de muren in de ruimte, die volhangen met de kartonnen figuren. Er hangen ook uitgeprinte foto’s van de zes kleinkinderen die Karina de afgelopen 3,5 jaar kreeg. „Kijk: daar een kind, daar een kind, daar een kind.”

Moet er nog iets gebeuren voor de dood?

Eli: „De dood?”

„Niets hoor.”

Jouw dood.

Eli: „Niks. Het is goed zo.”

Karina: „Op een gegeven moment bereik je een stadium waarin dat nog de enige woorden zijn. Het is goed zo. We zijn gezegend met heerlijke jaren.”

Eli: „Superjaren.”

In de weken na het gesprek kiest Eli voor euthanasie. „Het lijden is te zwaar geworden”, schrijft Karina in een bericht. Op 19 mei om 11:00 uur gaat het gebeuren. Een betekenisvol toeval, want dat is precies het tijdstip waarop de druk van het eerste exemplaar van Lust 4 Life + more gepland blijkt.

„Sterker dan de dood is de liefde”, appt Karina om 11:26 op 19 mei. „In mijn armen luisterend naar Miles Davis is vredig heengegaan mijn grote liefde Eli Content.”

Eli Content, Lust 4 Life + more, Stedelijk Museum Kampen, 24 juni t/m 25 sept.

Foto Annabel Oosteweeghel