Opinie

Een reuzeslalom om al die vermeende haat heen

Rosanne Hertzberger

De nieuwste online ophef gaat over zonnebrandcrème. Die zou vol kankerverwekkende chemicaliën zitten. Wie dit precies beweerde? Niemand kan het zeggen. Maar de bewering resulteerde wel degelijk in een uitgebreide discussie waarin de ene groep alle kankerverwekkende chemicaliën begon op te sommen en een andere groep alle wetenschappelijke artikelen en iedereen bijna vergat dat dit slechts een strijd in een parallelle Twitter-realiteit was.

Ik volgde de discussie met interesse omdat ik net het essay Eigen welzijn eerst van Roxane van Iperen had gelezen. Daarin krijgt precies dit type antiautoritaire yogamoeders, dat graag zulk soort chemiefobe zonnebrand-ophef aanjaagt, een hoofdrol toebedeeld. Ik zag in deze groep altijd een tamelijk onschuldig, misschien zelfs terecht burgerverzet tegen de macht van big food, pharma, tech en biotech. Logisch gevolg van schaalvergroting en uit het lood geslagen machtsverhoudingen.

Bovendien waren sommige seculiere groepen op zoek naar nieuwe orthodoxe eet- en leefregels en andere heiligheid, met mindfulness als nieuwe vorm van gebed. Tenslotte heeft iedereen recht op zijn eigen waarheid. Zolang de deelname in het Rijksvaccinatieprogramma boven de 90 procent blijft, is het niets om je zorgen over te maken.

Maar Van Iperen ziet in deze groep een vruchtbare bodem voor oeroude conservatieve denkbeelden ontstaan. De middenklasse, betoogt ze, zou vanwege angst voor statusverlies naar binnen zijn gericht, haar liberale waarden hebben opgegeven en vatbaar zijn voor extremistisch, antisemitisch en racistisch gedachtegoed. Vrouwen, met name moeders, moeten daarin niet worden onderschat. Van Iperen noemt de stichting Moederhart, een groep vrouwen die zich verzet tegen verplichte vaccinatie, het mondkapje en tests op scholen.

Ze spant in het essay een ingewikkeld net van associaties waarin uiteindelijk yoga, wellness, draagzakken en influencers hooguit five handshakes verwijderd zijn van nieuw, gewelddadig complotnationalisme, met Jodenhaat als ultieme maligniteit.

Het is begrijpelijk dat een schrijver die haar oeuvre wijdt aan de Holocaust telkens roept dat de kanarie weer dood in zijn kooitje ligt, maar als Jood wordt het leven nu wel echt een soort reuzeslalom, om al die vermeende haat heen. We moesten al bang zijn voor de antifascistische Arafatsjaal op links, de gehoofddoekte Moslimbroeder achter ons, de getatoëerde voetbalhooligan op rechts en de QAnon complotdenker. Nu is zelfs het yogagroepje dat vredig in het park zit te ademen niet meer veilig. Vergeet nooit: het is elke dag misschien wel 1935.

Ik geloof haar niet. Want hebben wellness, gender en ideologie wel genoeg met elkaar van doen? Is het zinvol om je op vrouwen te concentreren, als de achterban van FVD behoorlijk verdeeld is over de seksen? Is het een soort teleurstelling dat vrouwen soms ook radicaal-rechts stemmen – zij hebben toch een beter moreel kompas? En is yoga niet een tamelijk willekeurige afspiegeling van de seculiere samenleving: net zo links als rechts, progressief als conservatief?

Data over de omvang van deze groepen ontbreken volledig. Zou het kunnen dat de maatschappelijke bewegingen die Van Iperen signaleert volledig imaginair zijn? En mocht het bestaan, kan ‘wellness-rechts’ zich dan net zo hard afvragen wat er in vredesnaam is gebeurd met de liberale waarden van schrijvers, intellectuelen, juristen en politici toen vaccinatiedwang werd ingevoerd en lichamelijke integriteit beperkt? Zij bleven toen immers angstaanjagend stil.

Van Iperen is een begenadigd schrijfster en denker. Maar dit pamflet is niet meer dan één grote uitwerking van het idee dat alle mensen die tegen de coronamaatregelen waren, in potentie allemaal gevaarlijke wappies zijn. Iets wat zij zelf ook opschrijft als een probleem, terwijl ze het hele boek lang tegelijk zwaar op deze ‘guilty by association’-drogredenatie leunt. Want weet je wie zich in Den Haag steevast ook zorgen maakte over de coronamaatregelen? Juist. Forum voor Democratie.

De behoorlijk vergezochte link tussen anticoronamaatregelen en racisme, xenofobie en Jodenhaat heeft zich met dit boek weer wat verder ingegraven in het collectieve denken. Dat maakt het straks nog moeilijker om met elkaar in gesprek te gaan.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.