Opinie

Hoe Oostenrijk de kop-in-het-zand-stekerij tot kunst verhief

In Europa

‘Oostenrijk wil altijd een brug zijn tussen oost en west. Als alles goed gaat op de wereld, is dat leuk: je drijft handel, bent vrienden met iedereen. Het probleem is: een brug heeft geen identiteit. Als oost en west ruziën, en niemand die brug meer wil, wat moet Oostenrijk dan? Wat is Oostenrijk dan?”

Er waren maar weinig Oostenrijkers met zo’n scherpe blik op wat er in dit Midden-Europese, militair neutrale land gebeurde als oud-vicekanselier Erhard Busek. Hij was belezen, had een droog gevoel voor humor en bovenal het talent om nationale gebeurtenissen op een dwingende manier te verbinden met bredere, internationale ontwikkelingen. Dat je je identiteit ophangt aan een brug, illustreerde volgens hem hoe dit getraumatiseerde land de kop-in-het-zand-stekerij tot kunst had verheven. Dat zou Oostenrijk eens opbreken. Busek overleed in maart, net na de Russische invasie in Oekraïne. Anders was hij vast een van de ondertekenaars geweest van een open brief die vijftig prominente Oostenrijkers vorige week publiceerden. Die brief is een oproep om te stoppen een brug te zijn. Om eindelijk na te denken over de vraag of en hoe het land, dat neutraliteit sinds de jaren vijftig tot een soort seculiere religie heeft verheven, nu nog neutraal kán zijn.

„Ons veiligheidsbeleid is onhoudbaar,” schrijven de ondertekenaars, „en gevaarlijk voor het land.” Zij zagen in andere neutrale Europese landen na 24 februari debatten losbarsten over de toekomst van hun neutraliteit. Finland, dat een directe grens heeft met Rusland, wil lid worden van de NAVO. Zweden, dat altijd samen optrekt met Finland, volgt. In Ierland komen discussies los. Zelfs in Zwitserland, dat meedoet aan sancties tegen Rusland, gaan stemmen op om dichter tegen de NAVO aan te kruipen. Al deze landen voelen zich ineens kwetsbaar, onbeschermd. Iedereen wil extra laagjes veiligheid. Ook Denemarken, een NAVO-land dat nooit meedeed aan EU-defensie-initiatieven, houdt binnenkort een referendum om alsnog aan te haken. Dit is zo’n moment in de geschiedenis waarop landen denken: twee levensverzekeringen zijn beter dan een. Alleen in Oostenrijk bleef het stil. Muisstil.

Na twee wereldoorlogen en een bloedige burgeroorlog in de jaren dertig duiken Oostenrijkers instinctief nog altijd weg voor conflicten

Na twee wereldoorlogen en een bloedige burgeroorlog in de jaren dertig duiken Oostenrijkers instinctief nog altijd weg voor conflicten. Sinds Oostenrijk in 1955 zijn onafhankelijkheid terugkreeg (na 1945 bestuurden geallieerden het land), domineert de angst om ‘de Russische beer op de staart te trappen’ het buitenlandbeleid: Moskou trok zijn troepen terug, op voorwaarde dat Oostenrijk strikt neutraal bleef. Oostenrijk werd pas in 1995 lid van de EU – na de implosie van de Sovjet-Unie. Maar de angst voor de NAVO, en fel anti-Amerikanisme, zijn gebleven. Na de annexatie van de Krim in 2014 is president Poetin meermalen hartelijk ontvangen in Wenen. „Ons credo bij conflicten is altijd: keep out!zei Busek destijds. „Dit was decennialang onze overlevingsstrategie.”

Dat kan niet meer. „De oorlog in Oekraïne is de laatste waarschuwing aan de vrije wereld, waar Oostenrijk toe hoort,” schrijven de vijftig, onder wie zakenlui, schrijvers en zelfs oud-ambassadeurs in Moskou. „Onze neutraliteit was een onaantastbare mythe. (…) Nu zitten we, totaal onvoorbereid, in de ergste veiligheidscrisis in Europa sinds 1945.” Zij willen een nationaal veiligheidsdebat „zonder oogkleppen”, met burgers. Doel moet zijn om de veiligheidsdoctrine, die tien jaar oud is, te herschrijven. Het leger is zwak en verwaarloosd. Het land is praktisch onbeschermd.

Of de politiek dit oppakt, en hoe, weet niemand. Oostenrijkse politici blijven in de ban van corruptieschandalen. Geen hunner reist naar Zweden of Finland om te zien wat daar speelt. De publicatie van deze brief is al een wonder in dit land waar mensen elkaar zelden dingen recht in het gezicht zeggen. Het betekent dat de wereld compleet is veranderd. En dat 20ste-eeuwse neutraliteit niet meer bestaat – laat staan die Oostenrijkse brug.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.